Atom və nüvə fizikası
Borun postulatları, nüvənin tərkibi, izotoplar, kütlə defekti, rabitə enerjisi, radioaktivlik və yarımparçalanma
Bor postulatlarına görə atom yalnız müəyyən enerji səviyyələrində dayanıqlı olur və bir səviyyədən digərinə keçəndə foton udur və ya şüalandırır: hν = Eₙ − Eₘ. Nüvə Z proton və N = A − Z neytrondan ibarətdir (A — kütlə ədədi, Z — yük ədədi). Eyni Z, lakin müxtəlif A-ya malik nüvələr izotoplardır. Nuklonların ayrı-ayrı kütlələri cəmi ilə nüvənin kütləsi arasındakı fərq kütlə defektidir: Δm = (Z·mₚ + N·mₙ) − mnüvə; ona uyğun rabitə enerjisi E = Δm·c². Radioaktiv parçalanmada α-şüalanma A-nı 4, Z-i 2 azaldır (²He⁴ nüvəsi çıxır); β⁻-şüalanmada Z 1 artır, A dəyişmir; γ-şüalanma A və Z-i dəyişmir. Nüvə reaksiyalarında yük ədədi (Z) və kütlə ədədi (A) saxlanır. Yarımparçalanma: N = N₀·(1/2)^(t/T). Məsələn: ²³⁸₉₂U nüvəsi α-parçalanırsa, məhsul Z = 92 − 2 = 90, A = 238 − 4 = 234, yəni ²³⁴₉₀Th alınır.
Qaydalar
- 1Nüvənin tərkibi: proton sayı Z, neytron sayı N = A − Z, nuklon sayı A.
- 2Bor: foton enerjisi hν = Eₙ − Eₘ; udulma — aşağı səviyyədən yuxarıya, şüalanma — yuxarıdan aşağıya.
- 3α-şüalanma: A−4, Z−2; β⁻-şüalanma: A dəyişmir, Z+1; γ-şüalanma A və Z-i dəyişmir.
- 4Nüvə reaksiyasında kütlə ədədi (A) və yük ədədi (Z) ayrı-ayrılıqda saxlanır.
- 5Kütlə defekti Δm = (Z·mₚ + N·mₙ) − mnüvə, rabitə enerjisi E = Δm·c²; yarımparçalanma N = N₀·(1/2)^(t/T).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin