Molla Pənah Vaqif — «Pəri» (qoşma)
Dünyəvi gözəllik, real həyat sevinci.
Molla Pənah Vaqif (1717–1797) XVIII əsr Azərbaycan ədəbiyyatının ən parlaq simalarından biridir; onun yaradıcılığı orta əsr ilahi eşq lirikasından dünyəvi-realist şeirə keçidin bariz nümunəsidir. Vaqif klassik divan şeirinin süni ərəb-fars leksikasından uzaqlaşaraq canlı xalq dilinə, aşıq ədəbiyyatına yaxın heca vəzninə — xüsusən qoşma formasına — üstünlük vermişdir. «Pəri» qoşması onun bu estetik dünyagörüşünü ən aydın şəkildə ortaya qoyan əsərlərdən biridir: şair, Pəri adlı gözələ müraciət edərək onun real dünyəvi gözəlliyini — boyunu, bədənini, gərdənini, rəftarını — nikbin, canlı obrazlarla tərənnüm edir; burada Füzuliçilik ənənəsinin uzaqda olan, əlçatmaz məşuqundan fərqli olaraq, gözəl real həyatın içindədir, sevinc mənbəyidir. Janr baxımından «Pəri» qoşmadır: heca vəzni (11 heca), dörd misralı bəndlər, ABAB/AABB-yə yaxın qafiyə sxemi, son bənddə şairin adı.
Məsələn, «Pəri» qoşmasında Vaqif gözəlin boyunu sürahiyə, bədənini büllura, gərdənini minaya bənzədərək onun zərif, dünyəvi gözəlliyini real, əşyavi obrazlarla canlandırır — bu, dünyəvi lirikaya xas canlı müqayisə üsuludur.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | Dövr / Əsr | Janr | Vəzn |
|---|---|---|---|---|
| Molla Pənah Vaqif | «Pəri» | XVIII əsr (1717–1797) | Qoşma | Heca vəzni (11 heca) |
| Molla Pənah Vaqif | «Hayıf ki, yoxdur» | XVIII əsr | Qoşma | Heca vəzni |
«Hayıf ki, yoxdur» grade-8 proqramına aiddir; «Pəri» isə grade-10 mövzusudur — eyni müəllif, fərqli əsər.
| Janr | Vəzn | Bənd/Beyt quruluşu | Ənənə | Mövzu |
|---|---|---|---|---|
| Qoşma | Heca (11 heca) | Dörd misralı bəndlər, son bənddə məxləs | Aşıq ədəbiyyatı | Dünyəvi gözəllik, məhəbbət |
| Qəzəl | Əruz | İki misralı beytlər | Klassik divan | İlahi/dünyəvi eşq |
| Qəsidə | Əruz | Beytlər (uzun) | Klassik divan | Hökmdar mədhiyyəsi |
| Məsnəvi | Əruz | Uzun, cütqafiyəli beytlər | Klassik divan | Epik poema |
«Pəri»ni qəzəl, qəsidə və ya məsnəvi ilə qarışdırmaq olmaz: bunlar əruz vəzni ilə yazılan klassik divan janrlarıdır.
| Gözəlin xüsusiyyəti | Bənzədildiyi obraz | Bədii üsul |
|---|---|---|
| Boyu | Sürahi | Təşbeh |
| Bədəni | Büllur | Təşbeh |
| Gərdəni | Mina | Təşbeh |
| Üzü | Ay | Təşbeh |
| Qaşı | Yay | Təşbeh |
| Özü (rəftarı) | Sona (quş) | Təşbeh |
Bütün obrazlar gündəlik həyatdan, təbiətdən götürülmüş somut, hiss edilə bilən müqayisələrdir — sufi-mistik sxolastika yoxdur.
- 1Addım 1 — Vəzni yoxla: Hər misrada heca sayını say: «Bo-yun sü-ra-hi-dir» — 6 heca deyil, tam misrada 11 heca. Heca vəzni → divan janrı (qəzəl, qəsidə) deyil.
- 2Addım 2 — Bənd quruluşunu yoxla: Şeir dörd misralı bəndlərdən ibarətdir — iki misralı beyt yoxdur. Bu xüsusiyyət qoşmaya işarədir.
- 3Addım 3 — Son bəndi yoxla: Son bənddə şairin adı (məxləs) — «Vaqif» — keçir. Bu qoşma janrının klassik əlamətidir.
- 4Nəticə: Heca vəzni + dörd misralı bəndlər + məxləs → Janr: Qoşma. Aşıq ədəbiyyatına məxsus bu janrı əruz vəzni ilə yazılan qəzəl ilə qarışdırmaq olmaz.
- 1Füzuli ənənəsindəki gözəl: Füzuli lirikasında sevgili çox zaman əlçatmaz, ilahi-mücərrəd bir varlıqdır; eşq iztirab, kədər, ayrılıq doğurur.
- 2Vaqifin «Pəri»sindəki gözəl: «Pəri» adlı gözəl real həyatın içindədir; boyunu sürahiyə, bədənini büllura bənzədən canlı, somot obrazlar işlədilir. Ton nikbin, sevinc doludur.
- 3Nəticə: Füzuli: ilahi/mücərrəd sevgili + kədər. Vaqif: real dünyəvi gözəl + nikbinlik. Bu fərq XVIII əsr Azərbaycan ədəbiyyatında sufi eşqdən realist lirikaya keçişin bariz nümunəsidir.
Tələbələr tez-tez Vaqifi «Hayıf ki, yoxdur» əsəri ilə tanıyıb «Pəri»nin mövzusunu da kədər, həsrət kimi səhv müəyyən edirlər. Xatırlayın: «Hayıf ki, yoxdur» grade-8 mövzusudur (keçmişə kədər), «Pəri» isə grade-10 mövzusudur (dünyəvi gözəlliyin nikbin tərənnümü).
«Pəri» janrını qəzəl, qəsidə və ya məsnəvi sanan tələbələr çoxdur. Yadda saxlayın: qəzəl, qəsidə və məsnəvi əruz vəzni ilə yazılır; «Pəri» isə heca vəzni ilə yazılmış qoşmadır.
Bir sıra tələbələr Azərbaycan dramaturqiyasının banisini Vaqif sanır. Bu yanlışdır: dramaturqiyanın banisi Mirzə Fətəli Axundzadədir. Vaqif dünyəvi-realist lirika banisidir.
«Pəri» şəxs adıdır — gözəlliyin rəmzi kimi seçilmiş bir ad. Onu mifik pəri (ruhani varlıq) ilə qarışdırmayın: qoşmadakı Pəri real, dünyəvi bir gözəldir.
Vaqifin dünyəvi lirikasını aşıq ədəbiyyatından ayıran ən mühüm cəhət deyil: o, aşıq ənənəsindən ilham alaraq eyni janrı (qoşma) və eyni vəzni (heca) işlətmişdir. Fərq Vaqifin peşəkar şair (maarifçi) olması və dünyəvi gözəllik mövzusunu yazılı ədəbiyyatın zirvəsinə çıxarmasıdır.
Qaydalar
- 1Vaqif XVIII əsr Azərbaycan şairidir; o, dünyəvi-realist lirikasında heca vəznindən (qoşma, gəraylı) istifadə etmiş və canlı xalq dilinə üstünlük vermişdir.
- 2«Pəri» qoşmadır: heca vəzni, dörd misralı bəndlər, son bənddə şairin adı (məxləs) — janrı əruzla yazılan qəzəl və ya qəsidə ilə qarışdırmaq olmaz.
- 3Qoşmada gözəlin tərifi dünyəvidir: real fiziki gözəllik (qaş, göz, boy, rəftar) tərənnüm edilir; Füzuliçilik ənənəsindəki ilahi/mücərrəd sevgilinin obrazından fərqlənir.
- 4Vaqifin lirikasındakı başlıca xüsusiyyətlər: nikbinlik, canlı obrazlılıq, xalq dilinə yaxınlıq, real həyat sevinci — sufi-mistik çəkincənin əksi.
- 5«Pəri» grade-10 proqramına aid əsərdir; Vaqifin grade-8 proqramındakı «Hayıf ki, yoxdur» əsəri ilə qarışdırmaq olmaz — hər iki əsər eyni şairə məxsusdur, lakin mövzu vurğuları fərqlidir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir