Mirzə Fətəli Axundzadə — «Hekayəti-müsyö Jordan...» (komediya)
Maarifçi komediya, cəhalət və mövhumatın tənqidi.
Mirzə Fətəli Axundzadə (1812–1878) Azərbaycan dramaturgiyasının və maarifçi-realizm ədəbiyyatının banisidir. Onun «Hekayəti-müsyö Jordan həkim-nəbatat və dərviş Məstəli şah caduküni-məşhur» (1850) komediyası cəhalət, mövhumat və dini fanatizmin kəskin gülüşlə tənqid edildiyi ilk Azərbaycan pyesidir. Əsərdə fransız botanik alimi müsyö Jordan Qarabağa bitki toplamaq üçün gəlir; onun işıqlı elmə olan bağlılığı yerli cəhalətlə — xüsusilə dələduz dərviş Məstəli şahın fırıldaqları ilə — kəskin ziddiyyət təşkil edir. Hatəmxan ağa özünü savadlı saymaqla birlikdə mövhumata inanır; Şərəfnisə xanım isə dərvişin hiyləsinə düşən sadəlövh obrazdır; Şahbaz bəy maarifçi dünyagörüşünə daha yaxın gənc nəsli təmsil edir. Komediya janrına görə dramın bir növüdür; gülüş onun əsas bədii silahıdır.
Məsələn: Dərviş Məstəli şahın «qeybdən xəbər vermə» oyununu müsyö Jordan elmi düşüncə ilə rədd etməsi mövhumatın cəhalətin törəməsi olduğunu göstərir.
Əsas terminlər
| Müəllif | Əsər | İl | Janr | Cərəyan |
|---|---|---|---|---|
| Mirzə Fətəli Axundzadə (1812–1878) | «Hekayəti-müsyö Jordan həkim-nəbatat və dərviş Məstəli şah caduküni-məşhur» | 1850 | Komediya | Maarifçi-realizm |
Axundzadə Azərbaycan dramaturgiyasının banisidir; komediyaları Azərbaycan türkcəsinde yazılmış ilk orijinal dram əsərləridir.
| Obraz | Kim / rolu | Səciyyəsi |
|---|---|---|
| Müsyö Jordan | Fransız botanik alimi; Qarabağa bitki toplamaq üçün gəlir | Maarifçi, elmi-rasional düşüncənin simvolu; Qərb tərəqqisini təmsil edir |
| Dərviş Məstəli şah | «Caduküni-məşhur» — məşhur cadugər adıyla tanınan dərviş | Dini-mövhumatçı fırıldaqçı; cəmiyyətin zəifliyindən istifadə edən mənfi obraz |
| Hatəmxan ağa | Yerli bəy-ağa sinfi nümayəndəsi | Özünü savadlı sayan, lakin mövhumata inanan; dərvişin hiyləsinə düşən |
| Şərəfnisə | Sadəlövh qadın obrazı | Maarifçi təhsildən məhrum; dərvişin fırıldaqçılığına həssas, aldanan obraz |
| Şahbaz bəy | Yerli maarifçi gənc | Maarifçi dünyagörüşünə yaxın; cəhalətin əksinə mövqe tutan yeni nəsil |
Əsərdə yalnız bu beş obraz əsas rol oynayır. «Sərvinaz» adlı obraz bu komediyada yoxdur.
| Müqayisə oxu | Qərb — elm mövqeyi | Şərq — mövhumat mövqeyi |
|---|---|---|
| Obraz | Müsyö Jordan (botanik alim) | Dərviş Məstəli şah (cadugər/fırıldaqçı) |
| Dünyagörüşü | Elmi-rasional, tənqidi düşüncə | Xurafat, «qeybdən xəbər vermə» oyunu |
| Bədii funksiyası | Maarifçi idealın simvolu | Satiranın əsas hədəfi |
| Gənc nəslin mövqeyi | Şahbaz bəy — elmə yaxın | Hatəmxan ağa / Şərəfnisə — mövhumata düşkün |
Kontrast əsərin əsas bədii vasitəsidir; müsyö Jordan adının əsər adında birinci yerdə durması elmə verilən önceliyi göstərir.
- 1Sual: Komediyada «Qarabağa bitki toplamaq üçün gəlmiş fransız» kim adlanır?
- 2İpucu 1 — milli mənşəi: Fransız → Qərb alimi → elm obrazı.
- 3İpucu 2 — peşəsi: «Həkim-nəbatat» = botanik alim (nəbatat = bitki elmi). Tibb doktoru deyil, botanikdir.
- 4İpucu 3 — əsər adı: «Hekayəti-müsyö Jordan həkim-nəbatat...» — adın ilk hissəsindəki şəxs budur.
- 5Nəticə: Müsyö Jordan — fransız botanik alimi; maarifçi-elmi ideyaların simvolu kimi öndə tutulur.
- 1Sual: «Hekayəti-müsyö Jordan...» dramın hansı növünə aiddir — komediyaya, yoxsa faciəyə?
- 2Əlamət 1 — sonluq: Əsər qəhrəmanın məhvi ilə deyil, gülüş effekti ilə bitir → faciə deyil.
- 3Əlamət 2 — əsas vasitə: Gülüş, satira, ironiya ön plandadır → komediyaya xas xüsusiyyətlər.
- 4Əlamət 3 — mövzu: Cəhalət və mövhumatın gülüşlə ifşası → satirik-maarifçi komediya.
- 5Nəticə: Janrı KOMEDİYADIR — dramın gülüş üzərinde qurulan növü.
Tələbə səhvi: Axundzadəni XX əsr şairləri — Sabir və ya Cavid — ilə qarışdırmaq. Axundzadə XIX əsr (1812–1878) maarifçi-realizm nümayəndəsidir; Sabir isə XX əsr satirik şairidir. «Hekayəti-müsyö Jordan...» 1850-ci ildə yazılmışdır.
Tələbə səhvi: Bu əsərin janrını «faciə» (tragediya) adlandırmaq. Faciədə qəhrəman məhv olur; bu əsərdə isə nöqsanlar gülüşlə tənqid edilir — bu, komediyanın əlamətidir.
Tələbə səhvi: Müsyö Jordanı «tibb doktoru» saymaq. «Həkim-nəbatat» ifadəsindəki «nəbatat» bitki elmidir; Jordan botanik alimdir, xəstəlikləri müalicə edən həkim deyil.
Diqqət: Hatəmxan ağa ilə Şahbaz bəyi bir-birilə qarışdırmayın. Hatəmxan ağa mövhumata düşkün ağadır; Şahbaz bəy isə maarifçi dünyagörüşünə yaxın gənc nəslin nümayəndəsidir — tam əks mövqelər.
Yadda saxla: Axundzadə Azərbaycan dramaturgiyasının banisidir. Komediyaları Azərbaycan türkcəsinde yazılmış ilk orijinal dram əsərləridir — əruz yox, canlı danışıq dili ilə qələmə alınmışdır.
Qaydalar
- 1«Hekayəti-müsyö Jordan...» müəllifi Mirzə Fətəli Axundzadədir; 1850-ci ildə yazılmış ilk Azərbaycan komediyalarından biridir.
- 2Əsər janrına görə KOMEDİYADIR (dramın gülüş üzərində qurulan növü); mövzusu cəhalət, mövhumat və dini fanatizmin tənqididir.
- 3Əsas obrazlar: müsyö Jordan (fransız botanik alimi), dərviş Məstəli şah (dələduz), Hatəmxan ağa (mövhumata inan cəmiyyət nümayəndəsi), Şərəfnisə (sadəlövh), Şahbaz bəy (maarifçi gənc).
- 4Axundzadə Azərbaycan dramaturgiyasının banisi sayılır; əsərləri cəhalət və mövhumatı gülüşlə, maarifçi-realizm mövqeyindən tənqid edir.
- 5Əsərdə gülüş vasitəsi kimi kontrastdan istifadə edilir: Qərb elmi (müsyö Jordan) ilə Şərq mövhumatı (dərviş Məstəli şah) qarşılaşdırılır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir