Aşıq Ələsgər — «Dağlar»
Aşıq sənəti, təbiət və fəlsəfi lirika.
Aşıq Ələsgər (1821–1926) — XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəlinin ən böyük Azərbaycan aşığıdır; saz-söz sənətinin zirvəsini təmsil edir. O, Göyçə mahalında doğulmuş, ustalığını dərin xalq ənənəsindən aldığı ilhamla zənginləşdirmiş, qoşma, gəraylı, təcnis kimi aşıq şeiri formalarında misilsiz nümunələr yaratmışdır. «Dağlar» şeiri — qoşma janrında yazılmış fəlsəfi-lirik bir şedevərdir. Şair dağlara müraciət edərək (nida, xitab) onların əzəməti və əbədiliyini insan ömrünün keçiciliyi ilə müqayisə edir. Qoşma heca vəzninin 11 hecalı ölçüsündə qurulur, dörd misralı bəndlərdən ibarət olur, son bənddə şairin təxəllüsü əksini tapır — bu sonuncu bəndə «möhür bəndi» deyilir. Şeirdə dağlar yalnız coğrafi varlıq deyil, əbədiyyətin, qüdrətin və xatirənin simvoludur; insan ömrü isə ötüb keçən bir qonaq kimi təsvir olunur.
Məsələn: «Ələsgər, bu dağlar sənin dağların, Qarlı-boranlı keçdi bu çağların» misraları şairin ömrünü dağların əzəməti fonunda fəlsəfi süzgəcdən keçirdiyini göstərir.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Məlumat |
|---|---|
| Müəllif | Aşıq Ələsgər |
| Yaşadığı illər | 1821–1926 |
| Doğulduğu yer | Göyçə mahalı |
| Əsər adı | «Dağlar» |
| Dövr / əsr | XIX əsr |
| Janr | Qoşma (aşıq şeiri) |
| Ədəbi növ | Lirika |
| Vəzn | Heca vəzni, 11 hecalı |
| Mövzu | Dağların əzəməti və insan ömrünün keçiciliyi |
| Əsas ideya | Faniliyin əbədiyyət fonunda dərki |
Aşıq Ələsgər XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəlinin ən böyük Azərbaycan aşığıdır; yaradıcılığının zirvəsi XIX əsrə aiddir.
| Janr | Heca sayı | Bənd quruluşu | Fərqli xüsusiyyət |
|---|---|---|---|
| Qoşma | 11 hecalı | 4 misralı bəndlər | Ən geniş yayılmış forma; möhür bəndi |
| Gəraylı | 8 hecalı | 4 misralı bəndlər | Qoşmadan qısa misralarla fərqlənir |
| Təcnis | 11 hecalı | 4 misralı bəndlər | Eyni səslənən, fərqli mənalı sözlər (cinas) — ən çətin forma |
| Divani | 14–15 hecalı | Uzun bəndlər | Uzun misralar, möhtəşəm üslub |
| Müxəmməs | 11 hecalı | 5 misralı bəndlər | Beş misralı bənd — qoşmadan fərqlənir |
Aşıq Ələsgər bütün bu formalarda yazmış, qoşma və təcnisdə zirvəyə çatmışdır.
| Bədii vasitə | Şeirdəki nümunə / izah |
|---|---|
| Apostof (xitab) | Dağlara birbaşa müraciət — «Dağlar» deyə çağırış |
| Epitet | «Səngərli, qalalı dağlar» — dağların əzəmətini gücləndirir |
| Müqayisə | İnsan ömrü (keçici) — dağlar (əbədi) qarşılaşdırması |
| Nida | Dağlara müraciətdəki emosional çağırış ifadələri |
| Möhür bəndi | Son bənddə «Ələsgər» təxəllüsü — fəlsəfi nəticəni şəxsiləşdirir |
Şeirin əsas vasitəsi apostof + müqayisə cütüdür; epitet və nida onları gücləndirir.
- 1Addım 1 — Heca sayını say: «Bahar fəsli, yaz ayları gələndə» misrasını hecalara böl: Ba-har / fəs-li / yaz / ay-la-rı / gə-lən-də → 11 heca. 11 hecalı misra qoşma və ya təcnisə işarə edir.
- 2Addım 2 — Bənd quruluşunu yoxla: Bənddə neçə misra var? 4 misra. Qoşmada 4, müxəmməsdə 5 misra olur. 4 misra + 11 heca → qoşma.
- 3Addım 3 — Möhür bəndini tanı: Son bənddə «Ələsgər» adı var — bu şairin təxəllüsüdür. Aşıq şeirinin son bəndindəki təxəllüs möhür bəndi adlanır. Deməli, bu bənd həm qoşmanın, həm də möhür bəndinin nümunəsidir.
- 4Nəticə: 11 hecalı misralar + 4 misralı bənd + son bənddə şair adı = qoşma, möhür bəndi.
- 1Sual: «Səngərli, qalalı dağlar» ifadəsindəki bədii vasitə nədir: epitet, metafora, yoxsa alleqoriya?
- 2Addım 1 — Metafora yoxla: Metafora: A, B-dir (gizli müqayisə, ikinci tərəf birinciyə çevrilir). Burada «dağlar insandır» kimi bir bərabərləşmə yoxdur. Metafora deyil.
- 3Addım 2 — Alleqoriya yoxla: Alleqoriya: anlayışlar simvol-obrazla dolayı yolla ifadə edilir. Burada dağlar sadəcə bədii tərif alır, başqa bir anlayışı gizlətmir. Alleqoriya deyil.
- 4Addım 3 — Epitet yoxla: Epitet: ismin bədii tərifi, onun xüsusiyyətini gücləndirir. «Səngərli, qalalı» — dağları tərif edən, əzəmətini artıran bədii sifətdir. Epitetdir.
- 5Nəticə: «Səngərli, qalalı dağlar» — epitet. Dağları kiçiltmir (litota yox), əksinə əzəmətini vurğulayır.
Tələbələr tez-tez qoşma ilə gəraylını qarışdırır: hər ikisi 4 misralı bəndlər üzərindədir. Fərq heca sayındadır — qoşma 11 hecalı, gəraylı isə 8 hecalıdır. «Dağlar» 11 hecalı olduğu üçün qoşmadır.
«Səngərli, qalalı dağlar» metafora deyil, epitetdir. Metafora A=B bərabərləşməsi tələb edir; burada isə dağlara bədii tərif verilir. Bu xəta imtahanda çox rast gəlinir.
Möhür bəndi refren (nəqarat) deyildir. Refren eyni misranın/bəndin təkrarlanmasıdır; möhür bəndi isə yalnız son bənddə bir dəfə gələn, şairin təxəllüsünü daşıyan xüsusi bənddir.
Aşıq Ələsgər heca vəznindədir, əruz vəznindədir. Əruz ərəb-fars sisteminə əsaslanır və klassik divan şeirinə (Nizami, Füzuli) aiddir. Aşıq şeiri həmişə heca vəznindədir.
Fəlsəfi yaddaş köməkçisi: «Dağlar əbədi — insan fani» ideyası şərq ədəbiyyatındakı «fəna» anlayışı ilə üst-üstə düşür. Ömər Xəyyamın rübailərindəki «dünya fanidır» motivi ilə müqayisə etmək bu ideyayı yadda saxlamağa kömək edir.
Qaydalar
- 1Aşıq Ələsgər (1821–1926) — XIX əsr Azərbaycan aşıq sənətinin ən böyük nümayəndəsi, Göyçə (Sevan) mahalından olan saz-söz ustasıdır.
- 2«Dağlar» şeiri qoşma janrındadır: 11 hecalı misralar, dörd misralı bəndlər, son bənddə müəllifin təxəllüsü işlənir — bu sonuncu bənd «möhür bəndi» adlanır.
- 3Şeirdə dağlar əbədiyyətin, qüdrətin simvolu kimi təsvir edilir; insan ömrü isə keçici, müvəqqəti varlıq kimi dağlarla müqayisə olunur.
- 4Aşıq şeirinin başlıca janrları: qoşma, gəraylı, təcnis, divani, müxəmməs; Aşıq Ələsgər qoşmada zirvəyə çatmışdır.
- 5«Dağlar» şeirinin əsas bədii vasitələri: xitab (dağlara müraciət), müqayisə (insan ömrü — dağ əbədiliyi), epitet (qarlı-boranlı dağlar) və nida.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir