Alınma morfemlər
Dilimizə keçən şəkilçi və köklər.
Morfem sözün məna daşıyan ən kiçik hissəsidir; o, kök və ya şəkilçi şəklində olur. Morfemlərin bir qismi dilimizin öz milli morfemləridir (məsələn, ev, su, -lar, -çı), bir qismi isə başqa dillərdən — ərəb, fars, rus və Avropa dillərindən — keçən alınma morfemlərdir. Alınma şəkilçilərə fars mənşəli bi- (mənasız, hüquqsuz: biçarə, bihudə), na- (yox, inkar: nankor, naşükür), bey-/be- və antik-Avropa mənşəli anti- (əleyhinə: antitezis), eləcə də sözün sonuna artırılan -izm (cərəyan, baxış: realizm, qəhrəmanlıq → qəhrəmanizm yox, realizm/romantizm), -ist (peşə, tərəfdar: pianist, idealist) aiddir. Alınma köklərə isə kitab, məktəb, tələbə (ərəb), bahar, dost, baxça (fars), maşın, zavod (rus) kimi sözlər nümunə ola bilər. Milli morfem dilimizin daxili imkanları ilə yaranır və ahəng qanununa tam tabe olur, alınma morfem isə əksər hallarda dəyişməz qalır və ahəngə uyğunlaşmaya bilir. Alınma morfemləri tanımaq sözün quruluşunu düzgün təhlil etmək üçün vacibdir.
Qaydalar
- 1Alınma morfem başqa dildən (ərəb, fars, rus, Avropa) keçən kök və ya şəkilçidir; milli morfem isə dilimizin öz vasitəsidir.
- 2Fars mənşəli bi- və na- inkar (yoxluq) bildirir: biçarə (çarəsiz), nankor (yaxşılığı bilməyən).
- 3Avropa mənşəli anti- «əleyhinə», -izm «cərəyan/baxış», -ist «peşə/tərəfdar» mənasını verən alınma morfemlərdir.
- 4Milli şəkilçilər ahəng qanununa tabe olur (kitab-lar, ev-lər); alınma morfemlər çox vaxt dəyişməz qalır (anti-, -izm).
- 5Sözün quruluşunu təhlil edərkən alınma kökü və ya şəkilçini milli morfemdən fərqləndirmək lazımdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin