Feilin əmr və vacib şəkilləri
Əmr və vaciblik bildirən feillər.
Feilin əmr şəkli iş və hərəkətin görülməsinə dair əmr, xahiş, məsləhət və ya çağırış bildirir. Əmr şəkli bütün şəxslər üzrə işlənir, lakin xüsusi şəkilçisi yoxdur: I şəxsin təkində -ım/-im/-um/-üm (gedim, yazım), I şəxsin cəmində -aq/-ək (gedək, yazaq), II şəxsin təki feilin kök və ya əsasının özüdür (get, yaz), II şəxsin cəmində -ın/-in/-un/-ün (gedin, yazın), III şəxsdə isə -sın/-sin/-sun/-sün (getsin, yazsın) şəkilçiləri qoşulur. Feilin vacib şəkli isə işin mütləq, vacib olaraq görüləcəyini bildirir və -malı/-məli şəkilçisi ilə düzəlir (getməli, yazmalı), sonra şəxs şəkilçiləri əlavə olunur (getməliyəm, yazmalısan, gəlməlidir). Hər iki şəkil təsdiqdə və inkarda işlənə bilər: inkar əmr -ma/-mə ilə (getmə, yazma), inkar vacib isə -mamalı/-məməli ilə (getməməliyəm, yazmamalıdır) düzəlir. Beləliklə, əmr şəkli sərəncam və çağırış, vacib şəkli isə zərurət və borc mənası daşıyır. Məsələn: «Dərslərini vaxtında oxu» əmr şəklidir, «Dərslərini vaxtında oxumalısan» isə vacib şəklidir.
Qaydalar
- 1Əmr şəkli əmr, xahiş və ya məsləhət bildirir; bütün şəxslərdə işlənir (gedim, gedək, get, gedin, getsin).
- 2II şəxsin təkində əmr şəkli feilin kökü ilə üst-üstə düşür və əlavə şəkilçi qəbul etmir: get, yaz, oxu.
- 3Vacib şəkli -malı/-məli şəkilçisi ilə düzəlir və işin vacibliyini, zərurətini bildirir: yazmalı, gəlməli.
- 4Vacib şəkildə -malı/-məli şəkilçisindən sonra şəxs şəkilçiləri gəlir: yazmalıyam, yazmalısan, yazmalıdır.
- 5İnkar əmr -ma/-mə ilə (getmə), inkar vacib isə -mamalı/-məməli ilə (getməməlidir) düzəlir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin