← Mövzulara
lit7-5.3· Fəsil 5: Təbiətə vurğunluq, təbiətə qayğı· ~12 dəq

Ədəbiyyat nəzəriyyəsi: bədii təsvir və ifadə vasitələri

Epitet, təşbeh, metafora, mübaliğə, litota.

Bədii təsvir və ifadə vasitələri sözün öz həqiqi (əsl) mənasında deyil, məcazi mənada işlədilməsi nəticəsində yaranır və əsərin obrazlılığını, təsir gücünü artırır. Epitet bədii təyindir, yəni əşyanın əlamətini canlı, məcazi şəkildə bildirən təyinedici sözdür: «şirin söz», «qızıl payız», «lalə yanaqlar». Təşbeh (bənzətmə) bir əşyanın və ya hadisənin əlamətcə başqasına bənzədilməsidir; onun dörd ünsürü var: bənzəyən, bənzədilən, bənzətmə qoşması («kimi», «tək») və bənzətmə əlaməti — məsələn, «Pəri kimi gözəl qız» cümləsində qız bənzəyən, pəri bənzədilən, «kimi» bənzətmə qoşması, gözəllik isə bənzətmə əlamətidir. Metafora gizli bənzətmədir; burada bənzətmə qoşması işlədilmir, sözün mənası başqa əşyaya köçürülür, məsələn yarpaqların pıçıltısı və ya dağların başı. Mübaliğə hər hansı əlamət, hadisə və ya hissin həddindən artıq böyüdülməsi, şişirdilməsidir («göz yaşından dərya oldu»). Litota isə bunun əksidir — əlamətin və ya əşyanın həddindən artıq kiçildilməsidir («iynə boyda», «bir damla su»). Bu vasitələr şairə və yazıçıya fikri daha tə'sirli, gözəl və yaddaqalan etməyə kömək edir.

Qaydalar

  1. 1Bədii təsvir və ifadə vasitələri sözün məcazi mənada işlədilməsi ilə yaranır.
  2. 2Epitet — əşyanın əlamətini məcazi şəkildə bildirən bədii təyindir (məs. «şirin söz», «qızıl payız»).
  3. 3Təşbeh (bənzətmə) bir şeyin başqasına bənzədilməsidir və 4 ünsürü var: bənzəyən, bənzədilən, bənzətmə qoşması («kimi/tək»), bənzətmə əlaməti.
  4. 4Metafora — gizli bənzətmədir; bənzətmə qoşması işlədilmədən sözün mənası başqa əşyaya köçürülür.
  5. 5Mübaliğə şişirtmə (böyütmə), litota isə kiçiltmədir; bunlar bir-birinin əksidir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin