← Mövzulara
m7-2.2· Fəsil 2: Natural üstlü qüvvət və birhədlilər· ~12 dəq

Birhədlilər və onların standart şəkli

Birhədlinin standart şəklə salınması, əmsal və dərəcə.

Birhədli ədədlərin və dəyişənlərin (vurğunların) yalnız vurma əməli ilə birləşməsindən alınan ifadədir, məsələn 5x²y və ya −3a³. Birhədlini standart şəklə salmaq üçün eyni dəyişənlərin qüvvətlərini vurma qaydası ilə birləşdirir, ədədi vuruqları isə bir yerdə hesablayırıq; nəticədə əvvəldə bir ədədi əmsal, sonra isə dəyişənlər qüvvətləri ilə yazılır. Birhədlinin əmsalı onun ədədi vuruğudur (məsələn −7x³ birhədlisinin əmsalı −7-dir). Birhədlinin dərəcəsi isə ona daxil olan bütün dəyişənlərin qüvvət göstəricilərinin cəminə bərabərdir (məsələn 4x²y³ üçün dərəcə 2+3=5-dir). İki birhədlini vurarkən əmsalları ayrıca vururuq, eyni əsaslı qüvvətləri isə göstəricilərini toplayaraq birləşdiririk: aⁿ·aᵐ=aⁿ⁺ᵐ. Məsələn 3x²·(−2x³) hasilini tapaq: əmsallar 3·(−2)=−6, dəyişənlər x²·x³=x⁵, deməli nəticə −6x⁵, onun əmsalı −6, dərəcəsi isə 5-dir. Standart şəkildə yazılmış birhədli ifadələri müqayisə etmək, toplamaq və qiymətləndirmək daha asan olur. Birhədlinin verilmiş qiymətdə qiymətini tapmaq üçün dəyişənlərin yerinə həmin ədədi qoyub hesablayırıq.

Qaydalar

  1. 1Birhədlinin əmsalı onun ədədi vuruğudur; məsələn −6x⁵ üçün əmsal −6, x³ üçün isə əmsal 1-dir.
  2. 2Birhədlinin dərəcəsi bütün dəyişənlərin qüvvət göstəricilərinin cəmidir; məsələn 5x³y² üçün dərəcə 3+2=5-dir.
  3. 3İki birhədlini vurarkən əmsalları vurur, eyni əsaslı qüvvətlərin göstəricilərini toplayırıq: aⁿ·aᵐ=aⁿ⁺ᵐ.
  4. 4Standart şəkildə əmsal əvvəldə, dəyişənlər isə qüvvətləri ilə yazılır (məsələn −6x⁵).
  5. 5Sıfırdan fərqli sabit ədədin (məsələn 7) dərəcəsi 0-dır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin