← Mövzulara
az8-1.3· Fəsil 1: Söz birləşmələri· ~13 dəq

Təyini söz birləşmələri (I, II, II növ)

Mənsubiyyət şəkilçilərinə görə üç növ.

Azərbaycan dilindəki ismi söz birləşmələrinin xüsusi növü olan təyini söz birləşmələri asılı tərəfin (təyinin) əsas tərəflə (isimlə) əlaqəsinin xarakterinə görə üç növə bölünür. I növ təyini söz birləşməsində hər iki tərəf şəkilçisizdir: asılı tərəf isim, sifət, say və ya digər söz növündən ola bilər, lakin nə asılı tərəf mənsubiyyət, nə də əsas tərəf mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir (məsələn: dəmir qapı, daş ev, beş kitab). III növdə isə asılı tərəf yiyəlik hal şəkilçisi (-ın/-in/-un/-ün/-nın/-nin/-nun/-nün) qəbul edir, əsas tərəf isə həmin şəxsə uyğun mənsubiyyət şəkilçisi daşıyır: şəhər-in küçə-si, uşaq-ın kitab-ı, ana-nın əli. II növdə yalnız əsas tərəf mənsubiyyət şəkilçisi alır, asılı tərəf isə şəkilçisiz qalır: bağ-ın qapı-sı yox, bağ qapısı; yəni asılı tərəf sıfır yiyəlik formasında durur, əsas tərəf isə III şəxs mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir. Məsələn: «sinif otağı» — asılı tərəf «sinif» şəkilçisizdir, «otağı» isə -ı mənsubiyyət şəkilçisi daşıyır, deməli bu II növ təyini söz birləşməsidir.

Qaydalar

  1. 1I növdə hər iki tərəf şəkilçisizdir: asılı tərəf + əsas tərəf (dəmir qapı, daş körpü).
  2. 2III növdə asılı tərəf -ın/-in/-un/-ün yiyəlik şəkilçisi, əsas tərəf isə uyğun mənsubiyyət şəkilçisi alır (şəhərin küçəsi).
  3. 3II növdə yalnız əsas tərəf III şəxs mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir, asılı tərəf şəkilçisizdir (sinif otağı, bağ qapısı).
  4. 4II və III növü fərqləndirmək üçün asılı tərəfdə yiyəlik şəkilçisinin olub-olmadığına baxmaq lazımdır.
  5. 5I növdə asılı tərəf ən çox sifət, say, isim və s. olur; əsas tərəfdə heç bir mənsubiyyət şəkilçisi yoxdur.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin