Sintaktik əlaqələr (tabesizlik və tabelilik)
Sözlər arasında tabesiz və tabeli əlaqə.
Azərbaycan dilində sözlər cümlə daxilində bir-biri ilə müxtəlif yollarla bağlanır. Bu bağlantı sintaktik əlaqə adlanır və iki əsas növə bölünür: tabesizlik əlaqəsi və tabelilik əlaqəsi. Tabesizlik əlaqəsində iki söz ya da söz qrupu bir-birinə bərabər hüquqlu şəkildə bağlanır — heç biri digərindən asılı deyil, hər ikisi müstəqil mövqe tutur. Belə əlaqə çox zaman həmcins üzvlər arasında özünü göstərir: sözlər ya sıralanma yolu ilə (vergüllə), ya da tabesizlik bağlayıcıları vasitəsilə (və, ilə, ya, amma, lakin və s.) birləşdirilir. Tabelilik əlaqəsində isə iki sözdən biri əsas (baş), digəri isə asılı (tabe) mövqe tutur; asılı söz əsas sözü tamamlayır, dəqiqləşdirir və ya müəyyənləşdirir. Tabelilik əlaqəsinin üç növü var: uzlaşma, idarə və yanaşma. Məsələn: «kitab və dəftər» birləşməsində «kitab» ilə «dəftər» tabesiz əlaqədədir (hər ikisi bərabər), «böyük kitab» birləşməsində isə «böyük» sözü «kitab» sözünə tabeli əlaqə ilə (yanaşma yolu ilə) bağlanır.
Qaydalar
- 1Tabesizlik əlaqəsində hər iki söz (ya söz qrupu) bərabər hüquqludur, heç biri digərindən asılı deyil; bu əlaqə adətən həmcins üzvlər arasında olur.
- 2Tabelilik əlaqəsində bir söz əsas (baş), digəri isə asılı (tabe) mövqe tutur; asılı söz əsas sözü dəqiqləşdirir.
- 3Tabesizlik əlaqəsi tabesizlik bağlayıcıları (və, ilə, ya, lakin, amma, həm…həm, ya…ya) vasitəsilə və ya intonasiya ilə ifadə olunur.
- 4Tabelilik əlaqəsinin üç növü var: uzlaşma (asılı söz əsas sözlə şəxs, kəmiyyət cəhətdən uyğunlaşır), idarə (asılı söz əsas sözün tələbi ilə müəyyən hal şəkilçisi alır), yanaşma (asılı söz əsas sözə heç bir şəkilçi almadan, yalnız mənaca bağlanır).
- 5Sözlərin hansı əlaqədə olduğunu müəyyənləşdirmək üçün yoxlama sualı verin: əgər hər iki sözdən «hansı biri asılıdır?» sualı cavabsız qalırsa — tabesizlik; biri digərindən asılıdırsa — tabelilik əlaqəsidir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin