Uzlaşma, idarə, yanaşma
Tabeli əlaqənin üç növü.
Söz birləşmələrindəki tabeli sintaktik əlaqə üç növə bölünür: uzlaşma, idarə və yanaşma. Uzlaşmada asılı söz baş sözlə şəxs və kəmiyyət kateqoriyaları üzrə uyğunlaşır: mübtəda ilə xəbər arasındakı əlaqə buna ən bariz nümunədir — «Mən gəldim», «Onlar gəliblər» kimi cümlələrdə xəbər mübtədanın şəxsinə və kəmiyyətinə görə dəyişir. İdarədə isə baş söz asılı sözü müəyyən bir hal şəkilçisi ilə tələb edir; asılı söz yalnız həmin halda işlənə bilər: «kitabı oxudu» birləşməsindəki «kitabı» sözü felin tələbi ilə təsirlik haldadır. Yanaşmada asılı söz heç bir şəkilçi qəbul etmir, baş sözə yanaşı durur və mənaca bağlanır: «gözəl gün», «sürətlə qaç» kimi birləşmələrdə asılı söz dəyişməz qalır. Növü müəyyənləşdirərkən əsas sual budur: asılı söz baş sözlə şəxs-kəmiyyətdəmi uyğunlaşır (uzlaşma), xüsusi hal şəkilçisi alıbmı (idarə), yoxsa şəkilçisiz yanaşıbmı (yanaşma)? Məsələn: «Uşaqlar qaçır» — uzlaşma; «meşəyə getdi» — idarə; «tez gəldi» — yanaşma.
Qaydalar
- 1Uzlaşmada asılı söz baş sözlə şəxs və kəmiyyət kateqoriyaları üzrə uyğunlaşır (mübtəda → xəbər: mən gəldim, siz gəldiniz).
- 2İdarədə baş söz asılı sözü müəyyən bir hal şəkilçisi ilə tələb edir; asılı söz həmin halda durur (oxudu → kitabı, baxdı → ekrana).
- 3Yanaşmada asılı söz heç bir hal və ya şəxs şəkilçisi qəbul etmir, dəyişməz formada baş sözə yanaşır (gözəl gün, sürətlə getdi, yeni kitab).
- 4Bir söz birləşməsindəki əlaqə növünü müəyyənləşdirmək üçün asılı sözün şəkilçi vəziyyətinə və baş sözlə uyğunluğuna bax.
- 5Mübtəda ilə xəbər arasındakı əlaqə həmişə uzlaşmadır; ismi birləşmələrdə idarə və yanaşma, feli birləşmələrdə isə hər üç növ mümkündür.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin