Məqsəd və intonasiyaya görə cümlə növləri

Cümlələr danışanın məqsədinə görə üç əsas növə bölünür: nəqli, sual və əmr cümləsi. Nəqli cümlə bir hadisə, vəziyyət və ya fikir haqqında məlumat verir; adi ahənglə söylənir və sonunda nöqtə qoyulur (məsələn, «Uşaqlar bağçada oynayır.»). Sual cümləsi nəyinsə aydınlaşdırılmasını tələb edir; xüsusi sual sözü (kim, nə, necə, harada…) və ya -mı/-mi/-mu/-mü sual şəkilçisi ilə düzəlir, sonda sual işarəsi qoyulur (məsələn, «Sən kitabı oxudunmu?»). Əmr cümləsi bir iş görməyi, etməyi tələb edir, xahiş, məsləhət, qadağa bildirə bilər; fel əmr şəklini alır, sonda nöqtə qoyulur (məsələn, «Qapını bağla.»). İntonasiyaya görə isə cümlə nidalı (güclü hiss-həyəcan, nida işarəsi «!») və nidasız ola bilər. İstənilən məqsəd növü nidalı ola bilər: «Sən kitabı oxudun!» (nidalı nəqli), «Nə gözəl gündür!» (nidalı nida cümləsi). Məsələn: «Əhmədov müəllim dərsə gəldi.» — nəqli nidasız; «Əhmədov müəllim dərsə gəldi!» — nəqli nidalı; «Dərsə gəldinmi?» — sual; «Dərsə vaxtında gəl!» — nidalı əmr cümləsidir.