Sintaktik təhlil (müxtəsər, geniş, yarımçıq)

Sintaktik təhlil zamanı cümlə üzvlərinin tərkibinə görə üç əsas növ fərqləndirilir. Müxtəsər cümlə yalnız baş üzvlərdən — mübtəda və xəbərdən — ibarətdir; ikinci dərəcəli heç bir üzv olmur. Geniş cümlədə isə baş üzvlərlə yanaşı, bir və ya bir neçə ikinci dərəcəli üzv (tamamlıq, təyin, zərflik) işlənir. Yarımçıq cümlə kontekstdən aydın olan, lakin üzv(lər)i buraxılmış cümlədir; buraxılan üzv adətən əvvəlki cümlədən, yaxud danışıq situasiyasından bəllidir. Şagirdlər tez-tez bu iki xətanı buraxır: geniş cümləni müxtəsər saymaq (tamamlığı nəzərə almamaq) və ya yarımçıq cümləni qeyri-müəyyən şəxsli cümlə ilə qarışdırmaq — birincidə mübtəda gizli deyil, sadəcə buraxılıb. Sintaktik təhlil apararkən əvvəlcə mübtəda və xəbəri tap, sonra ikinci dərəcəli üzvlərin varlığını yoxla, nəhayət buraxılmış üzv olub-olmadığını qərara al. Məsələn: «Gəldilər» cümləsində mübtəda yoxdur — qeyri-müəyyən şəxslidir; «Bacım oxudu» — müxtəsər; «Bacım kitabı diqqətlə oxudu» — geniş; «— Sabah?» (sual kontekstdə) — yarımçıqdır.