Tamamlıq (vasitəsiz və vasitəli)
Tamamlığın növləri və sualları.
Tamamlıq cümlənin ikinci dərəcəli üzvü olub, əsasən xəbəri tamamlayan sözdür. Tamamlıq iki növə bölünür: vasitəsiz tamamlıq və vasitəli tamamlıq. Vasitəsiz tamamlıq təsirlik halda olan isim və ya isim rolunda işlənən sözdən ibarətdir; «kimi?», «nəyi?», «nə?» suallarına cavab verir. Müqayisə et: «kitabı oxudum» (nəyi? → kitabı — vasitəsiz tamamlıq). Vasitəli tamamlıq isə yönlük, yerlik və ya çıxışlıq hallarında olan sözdür; sırasıyla «kimə? nəyə?», «kimdə? nədə?», «kimdən? nədən?» suallarına cavab verir. Vacib bir qayda budur ki, tamamlıq adlıq halda olan sözlə ifadə edilmir — adlıq hal mübtədanın xüsusiyyətidir. Tamamlığı cümlədə müəyyənləşdirərkən əvvəlcə xəbəri tapın, sonra ona «kimi? nəyi? nə? kimə? nədən?» və s. suallar verin. Məsələn: «Müəllim şagirdlərə tapşırığı izah etdi» cümləsində «tapşırığı» (nəyi? → vasitəsiz tamamlıq) və «şagirdlərə» (kimə? → vasitəli tamamlıq) olmaqla iki tamamlıq işlənmişdir.
Qaydalar
- 1Vasitəsiz tamamlıq təsirlik halda olur və «kimi?», «nəyi?», «nə?» suallarından birinə cavab verir.
- 2Vasitəli tamamlıq yönlük, yerlik və ya çıxışlıq hallarından birində olur; «kimə/nəyə?», «kimdə/nədə?», «kimdən/nədən?» suallarına cavab verir.
- 3Adlıq halda olan söz tamamlıq deyil, mübtədadır — tamamlıq adlıq halda işlənmir.
- 4Bir cümlədə eyni anda həm vasitəsiz, həm də vasitəli tamamlıq ola bilər.
- 5Tamamlığı müəyyənləşdirərkən əvvəlcə xəbəri tapın, sonra ona hal sualları verin.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin