Təyin
Təyin, ifadə vasitələri və sualları.
Təyin cümlənin ikinci dərəcəli üzvü olub əşyanın əlamətini, keyfiyyətini, mənsubiyyətini və ya miqdarını bildirir. O, necə? hansı? neçə? neçənci? nə cür? suallarından birinə cavab verir. Təyin həmişə ismi söz birləşməsinin (isim, əvəzlik, substantivləşmiş söz) yanında gəlir və ona tabe olur — yəni mübtəda, tamamlıq və ya başqa bir ismi üzvü izah edir. Cümlədə təyin adətən asılı olduğu sözün önündə durur. Sifət təyinin ən çox işlənən ifadə vasitəsidir: «gözəl mənzərə», «ağıllı uşaq». Saylar da (həm miqdar, həm sıra sayları) neçə? neçənci? sualına cavab verərək təyin vəzifəsi daşıyır: «beş kitab», «üçüncü cərgə». Əvəzliklər, xüsusən qeyri-müəyyən və işarə əvəzlikləri (bu, o, hər, bəzi, heç) hansı? sualına cavab verərək təyin ola bilir: «bu ev», «hər şagird». Söz birləşməsi şəklindəki təyin isə müasir proqramda işarə edilən geniş formadır. Məsələn: «Böyük zalda beş narahat oturacaq vardı» cümləsində böyük (hansı zal? — sifət), beş (neçə oturacaq? — say) sözləri müvafiq isimlərə aid olan təyinlərdir.
Qaydalar
- 1Təyin əşyanın əlamətini, keyfiyyətini, miqdarını və ya mənsubiyyətini bildirir; necə? hansı? neçə? neçənci? suallarına cavab verir.
- 2Təyin ən çox sifətlə ifadə olunur: «gözəl hava», «böyük kitab» — sifət hansı? neçə cür? sualına cavab verir.
- 3Say (miqdar və sıra) da təyin ola bilir: «üç dəftər» (neçə?), «ikinci mərtəbə» (neçənci?); say ismin önündə gəlir.
- 4Əvəzliklər (bu, o, hər, bəzi, heç bir) hansı? sualına cavab verərək təyin funksiyası yerinə yetirir: «bu uşaq», «hər nəfər».
- 5Təyin cümlədə asılı olduğu isimdən əvvəl gəlir; mübtəda, tamamlıq və ya başqa ismi üzv ola bilən sözdən soruşulur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin