← Mövzulara
az8-5.2· Fəsil 5: Xüsusi üzvlər və cümlə növləri· ~13 dəq

Xitab və ara sözlər

Xitab və ara sözlərin işlənməsi, durğu işarələri.

Xitab cümlədə müraciət olunan şəxsi və ya predmeti bildirən söz və ya söz birləşməsidir. Xitab cümlənin heç bir üzvü deyildir; o, qalan üzvlərlə qrammatik əlaqəyə girmir. Cümlədə xitab adlıq haldakı isim (bəzən şəxs əvəzliyi) ilə ifadə olunur. Xitab cümlənin əvvəlində, ortasında və ya sonunda yerləşə bilər; mövqeyindən asılı olmayaraq hər zaman vergüllə ayrılır. Xitabdan sonra nida işarəsi də işlənə bilər, bu zaman xitab güclü hiss bildirir. Ara sözlər isə danışanın öz fikrini necə qiymətləndirdiyini, fikrin mənbəyini, fikrə münasibətini bildirən sözlər və söz birləşmələridir (məncə, deməli, bəlkə, şübhəsiz, əlbəttə, doğrusu, güman ki və s.). Ara sözlər də cümlənin üzvü deyildir; onlar da vergüllə ayrılır. Xitabla ara sözü bir-birindən ayırd etmək üçün nəzərə alın: xitab müraciəti bildirir, soruya cavab vermir; ara söz isə fikrə münasibəti ifadə edir. Məsələn: «Aytən, sabah dərsdə olacaqsan?» cümləsində «Aytən» xitabdır, vergüllə ayrılmışdır; «Deməli, sən haqlısan» cümləsində «Deməli» ara sözdür.

Qaydalar

  1. 1Xitab cümlədə müraciət olunan şəxsi bildirir; cümlənin heç bir üzvü deyildir və həmişə vergüllə ayrılır.
  2. 2Xitab cümlənin əvvəlində, ortasında və ya sonunda işlənə bilər; mövqeyindən asılı olmayaraq vergül qoyulur.
  3. 3Güclü hiss bildirən xitabdan sonra vergül yerinə nida işarəsi (!) işlədilə bilər.
  4. 4Ara sözlər danışanın fikrə münasibətini bildirir (məncə, deməli, bəlkə, əlbəttə, şübhəsiz); cümlənin üzvü deyildir və vergüllə ayrılır.
  5. 5Xitabı ara sözdən ayırmaq üçün: xitab müraciəti bildirir (kimə?), ara söz isə fikrə münasibəti ifadə edir (necə düşünürük?).

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin