Sadə cümlənin şəxsə görə növləri
Müəyyən, qeyri-müəyyən, ümumi şəxsli və şəxssiz cümlələr.
Sadə cümlələr şəxsə görə dörd növə bölünür. Müəyyən şəxsli cümlədə iş-hərəkəti icra edən şəxs müəyyəndir: xəbər I və ya II şəxsdə olur, mübtəda çıxarılmış olsa belə bərpa edilə bilir (Kitabı oxudum — «mən» bərpa olunur). Qeyri-müəyyən şəxsli cümlədə hərəkətin icraçısı qeyri-müəyyən və ya naməlum bir kəsdir; xəbər III şəxs cəmdə (bəzən II şəxs cəmdə) olur, mübtəda yoxdur və bərpa edilmir (Qapını döydülər — kim döydü, bilinmir). Ümumi şəxsli cümlələrdə hərəkət bütün insanlara aiddir; atalar sözü və ümumi həqiqət bildirən cümlələr bu növdəndir, xəbər çox vaxt II şəxs təkdə olur (İşləsən, taparsan). Şəxssiz cümlədə mübtəda ola bilmir, çünki feil şəxs bildirmir; adətən təbiət hadisəsi, hal-vəziyyət ifadə edilir (Soyuqdur. Şaxta vurub. Alatorandır). Məsələn: «Hava tutuldu» — mübtəda yoxdur, əvəz edilə də bilmir, buna görə şəxssiz cümlədir.
Qaydalar
- 1Müəyyən şəxsli cümlədə hərəkəti icra edən müəyyən bir şəxsdir; mübtəda çıxarılmış olsa belə kontekstdən bərpa edilə bilir (I/II şəxs xəbər).
- 2Qeyri-müəyyən şəxsli cümlədə icraçı naməlum və ya qeyri-müəyyəndir; xəbər III şəxs cəmdə olur, mübtəda yoxdur və bərpa edilmir.
- 3Ümumi şəxsli cümlədə hərəkət xüsusi bir şəxsə deyil, bütün insanlara aiddir; atalar sözləri və ümumi həqiqətlər bu qrupa daxildir.
- 4Şəxssiz cümlədə şəxs anlayışı yoxdur; mübtəda ola bilmir, əvəz edilə bilmir; təbiət hadisəsi, hal-vəziyyət ifadə olunur.
- 5Növü müəyyən etmək üçün xəbərin şəxsini, mübtədanın bərpa olunub-olunmamasını və cümlənin ümumi mənasını birlikdə yoxlamaq lazımdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin