Nəzəriyyə: qəzəl, qəsidə, əruz vəzni
Klassik şeir formaları və vəzn.
Klassik Azərbaycan ədəbiyyatında əruz vəzni əsas şeir sistemi kimi istifadə olunmuşdur. Əruz vəzni hecaların uzunluğuna (açıq–qısa, qapalı–uzun) əsaslanır; bu baxımdan türk şeirinin heca vəznindən (hecaların sayına dayanan sistem) kökündən fərqlənir. Qəzəl əruzla yazılan lirik bir janrdır: hər beyt öz içində tamamlanmış bir fikri ifadə edir, ilk beyt (mətlə) AA sxemi ilə qafiyələnir, sonrakı beytlər isə BA sxemi ilə davam edir, son beyt isə məqtə adlanır və şairin tez-tez öz məxləsini (təxəllüsünü) yerləşdirdiyi yerdir. Qəzəlin mövzusu çox zaman eşq, ayrılıq, ilahi gözəllik və fəlsəfi düşüncədir. Qəsidə isə daha geniş, həcmli bir janrdır: qəhrəmana, hökmdara, müqəddəs şəxsə ya da bir hadisəyə həsr edilən təntənəli mədhiyyədir. Qəsidənin quruluşu da AA–BA–BA... sxemlə qurulur, lakin həcmi qəzəldən çox böyük olur. Rədif qafiyəyə əlavə olunan və hər beytdə eyni şəkildə təkrarlanan söz və ya söz birləşməsidir.
Məsələn, Füzulinin «Su» qəsidəsindəki hər misranın sonunda gələn «su» sözü rədifdir.
Qaydalar
- 1Əruz vəzni hecaların uzun-qısa xüsusiyyətinə əsaslanır; heca vəzni isə hecaların sayına — bu ikisi arasındakı fərqi qarışdırmaq olmaz.
- 2Qəzəl lirik janrdır: mətlə (ilk beyt, AA), məqtə (son beyt, şairin məxləsi), rədif (hər beytdə təkrarlanan söz/söz birləşməsi) onun əsas terminləridir.
- 3Qəsidə mədhiyyə janrıdır: həcmi qəzəldən böyükdür, hökmdar, qəhrəman və ya müqəddəs bir şəxsə ya hadisəyə həsr edilir.
- 4Rədif qafiyənin ardından gələn və bütün beytlərdə dəyişmədən təkrarlanan söz/ifadədir; qafiyə isə hər beytdə dəyişə bilər.
- 5Füzulinin «Su» qəsidəsi qəsidə janrının ən məşhur nümunəsidir; «Leyli və Məcnun» məsnəvi janrındadır — bu iki janrı qarışdırmaq olmaz.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin