← Mövzulara
m8-1.1· Fəsil 1: Rasional ifadələr· ~13 dəq

Rasional ifadələrin sadələşdirilməsi

Cəbri kəsrlərin ixtisarı, toplanması, vurulması və bölünməsi.

Cəbri kəsr, pay və məxrəci cəbri ifadə olan kəsrdir. Cəbri kəsri sadələşdirmək üçün əvvəlcə pay ilə məxrəci vuruqlara ayırırıq, sonra ümumi vuruqları ixtisar edirik. İxtisar yalnız pay ilə məxrəcin hər ikisinin eyni amilinə bölündüyü halda mümkündür — cəmi yox, vurma əməlini. Kəsrləri toplamaq üçün onlara ortaq məxrəc tapıb payları uyğunlaşdırırıq; fərqli məxrəcli kəsrləri birbaşa toplamaq olmaz. Vurma zamanı pay payı, məxrəc məxrəci ilə vurulur; bölmə isə böləni çevirərək vurmaya çevrilir. ODZ (ölçü dəyişəninin dəyərlər çoxluğu) baxımından məxrəcin sıfıra bərabər olmadığı x dəyərlərini qeyd etmək vacibdir, çünki məxrəc sıfır olduqda ifadə mənasız olur. Məsələn: (x² − 4) / (x − 2) = (x+2)(x−2) / (x−2) = x + 2 (x ≠ 2) — iki həddli kvadrat fərqini vuruqlara ayırıb ixtisar etdik.

Qaydalar

  1. 1Cəbri kəsri ixtisar etmək üçün pay və məxrəci ayrıca vuruqlara ayır, sonra ortaq vuruğu ixtisara ver.
  2. 2İxtisar yalnız vurma əməlindəki ortaq vuruqlara tətbiq edilir; toplama ilə bağlı ixtisar mümkün deyil.
  3. 3Kəsrləri toplamaq/çıxmaq üçün ortaq məxrəc tap, hər payı uyğun əmsalla vur, sonra payları birləşdir.
  4. 4Kəsrləri vurmaqda payları paylarla, məxrəcləri məxrəclərlə vur; bölmədə isə böləni çevirib vur.
  5. 5ODZ: məxrəcin sıfıra bərabər olmadığı x dəyərləri ifadənin tanım oblastını müəyyən edir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin