Ahəng qanunu
Qalınlıq-incəlik və dodaqlanma ahəngi, şəkilçi seçimi.
Ahəng qanunu sözdə saitlərin bir-birini müəyyən ardıcıllıqla izləməsi qanunudur və iki növə ayrılır: qalınlıq-incəlik ahəngi və dodaqlanma ahəngi. Qalınlıq-incəlik ahənginə görə sözdə ya bütün saitlər qalın (a, ı, o, u), ya da bütün saitlər incə (e, ə, i, ö, ü) olur. Sözə qoşulan şəkilçilər də kökün son saitinə uyğunlaşır: kök qalındırsa qalın, incədirsə incə şəkilçi seçilir (məsələn, -lar/-lər, -dan/-dən, -da/-də). Dodaqlanma ahəngi qismən qüvvədədir: dodaqlanan saitdən (o, u, ö, ü) sonra şəkilçidə dodaqlanan sait gələ bilər (-um/-üm, -un/-ün). Bütün sözlər bu qanuna tabe olmur: alınma sözlər (kitab, kompüter, vəzifə), bəzi şəkilçilər (-gil, -dək, -kən, -mtıl) və mürəkkəb sözlər ahəng qanununu poza bilər. Məsələn: «qapılar» sözündə bütün saitlər qalındır, «evlər» sözündə isə bütün saitlər incədir, bu sözlər ahəng qanununa tabedir; «kitab» sözü isə alınma olduğu üçün ahəng qanununa tabe deyil.
Qaydalar
- 1Ahəng qanununun iki növü var: qalınlıq-incəlik ahəngi və dodaqlanma ahəngi.
- 2Qalınlıq-incəlik ahənginə görə sözdə bütün saitlər ya qalın (a, ı, o, u), ya da incə (e, ə, i, ö, ü) olur.
- 3Şəkilçi kökün son saitinə uyğunlaşır: -lar/-lər, -dan/-dən, -da/-də, -ın/-in/-un/-ün.
- 4Dodaqlanan saitdən (o, u, ö, ü) sonra şəkilçidə dodaqlanan sait gələ bilər: oxu-yur, gül-ür.
- 5Alınma sözlər (kitab, kompüter, vəzifə) və bəzi şəkilçilər (-gil, -dək, -kən, -mtıl) ahəng qanununa tabe deyil.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin