Kök və şəkilçi
Sözün kökü, şəkilçi, leksik (sözdüzəldici) və qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçilər.
Sözün məna daşıyan, daha kiçik hissələrə bölünməyən əsas hissəsinə kök deyilir; kök şəkilçisiz də müstəqil işlənə bilir (ev, gül, yaz, işlə). Kökə artırılan, müstəqil mənası olmayan hissəyə isə şəkilçi deyilir (ev-lər, gül-çü, yaz-ı). Şəkilçilərin iki növü var: leksik və qrammatik şəkilçilər. Leksik (sözdüzəldici) şəkilçilər kökə yeni məna verir və yeni söz yaradır: -çı/-çi, -lıq/-lik, -lı/-li, -sız/-siz, -ış/-iş (məsələn: iş-çi, dost-luq, duz-lu). Qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçilər yeni söz yaratmır, yalnız sözün formasını dəyişir: hal şəkilçiləri, kəmiyyət (-lar/-lər), mənsubiyyət (-ım/-ın) və xəbərlik (-dır) şəkilçiləri buna aiddir. Sözü tərkib hissələrinə ayırarkən əvvəlcə kök, sonra leksik, ən sonda qrammatik şəkilçi gəlir. Məsələn: «işçilər» sözü iş (kök) + çi (leksik şəkilçi) + lər (qrammatik şəkilçi) hissələrindən ibarətdir. Beləliklə, leksik şəkilçi yeni söz, qrammatik şəkilçi isə sözün yeni formasını yaradır.
Qaydalar
- 1Kök sözün məna daşıyan, bölünməyən əsas hissəsidir və şəkilçisiz işlənə bilir (ev, gül, yaz, işlə).
- 2Şəkilçi kökə artırılan, müstəqil mənası olmayan hissədir (ev-lər, gül-çü, yaz-ı).
- 3Leksik (sözdüzəldici) şəkilçi yeni söz yaradır: -çı/-çi, -lıq/-lik, -lı/-li, -sız/-siz, -ış/-iş.
- 4Qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçi yeni söz yaratmır, sözün formasını dəyişir: hal, kəmiyyət (-lar/-lər), mənsubiyyət (-ım/-ın), xəbərlik (-dır).
- 5Sözün tərkibi belə ayrılır: kök + leksik şəkilçi(lər) + qrammatik şəkilçi(lər), məsələn: işçilər = iş + çi + lər.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin