← Mövzulara
az9-7.1· Fəsil 7: Sözün tərkibi və söz yaradıcılığı· ~12 dəq

Kök və şəkilçi

Sözün kökü, şəkilçi, leksik (sözdüzəldici) və qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçilər.

Sözün məna daşıyan, daha kiçik hissələrə bölünməyən əsas hissəsinə kök deyilir; kök şəkilçisiz də müstəqil işlənə bilir (ev, gül, yaz, işlə). Kökə artırılan, müstəqil mənası olmayan hissəyə isə şəkilçi deyilir (ev-lər, gül-çü, yaz-ı). Şəkilçilərin iki növü var: leksik və qrammatik şəkilçilər. Leksik (sözdüzəldici) şəkilçilər kökə yeni məna verir və yeni söz yaradır: -çı/-çi, -lıq/-lik, -lı/-li, -sız/-siz, -ış/-iş (məsələn: iş-çi, dost-luq, duz-lu). Qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçilər yeni söz yaratmır, yalnız sözün formasını dəyişir: hal şəkilçiləri, kəmiyyət (-lar/-lər), mənsubiyyət (-ım/-ın) və xəbərlik (-dır) şəkilçiləri buna aiddir. Sözü tərkib hissələrinə ayırarkən əvvəlcə kök, sonra leksik, ən sonda qrammatik şəkilçi gəlir. Məsələn: «işçilər» sözü iş (kök) + çi (leksik şəkilçi) + lər (qrammatik şəkilçi) hissələrindən ibarətdir. Beləliklə, leksik şəkilçi yeni söz, qrammatik şəkilçi isə sözün yeni formasını yaradır.

Qaydalar

  1. 1Kök sözün məna daşıyan, bölünməyən əsas hissəsidir və şəkilçisiz işlənə bilir (ev, gül, yaz, işlə).
  2. 2Şəkilçi kökə artırılan, müstəqil mənası olmayan hissədir (ev-lər, gül-çü, yaz-ı).
  3. 3Leksik (sözdüzəldici) şəkilçi yeni söz yaradır: -çı/-çi, -lıq/-lik, -lı/-li, -sız/-siz, -ış/-iş.
  4. 4Qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçi yeni söz yaratmır, sözün formasını dəyişir: hal, kəmiyyət (-lar/-lər), mənsubiyyət (-ım/-ın), xəbərlik (-dır).
  5. 5Sözün tərkibi belə ayrılır: kök + leksik şəkilçi(lər) + qrammatik şəkilçi(lər), məsələn: işçilər = iş + çi + lər.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin