Leksik və qrammatik şəkilçilər
Sözdüzəldici (leksik) və sözdəyişdirici (qrammatik) şəkilçilərin fərqi və funksiyası.
Azərbaycan dilində şəkilçilər iki növə ayrılır: leksik (sözdüzəldici) və qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçilər. Leksik şəkilçi sözə qoşularaq yeni leksik məna, yəni yeni söz yaradır. Məsələn: «iş» sözünə -çi şəkilçisi qoşulanda «işçi» yeni sözü yaranır; eləcə də -lıq (dostluq), -lı (duzlu), -sız (susuz), -ıcı (alıcı), -daş (yoldaş) leksik şəkilçilərdir. Qrammatik şəkilçi isə yeni söz yaratmır, yalnız sözün formasını və ya başqa sözlərlə əlaqəsini dəyişir. Cəm (-lar/-lər), mənsubiyyət (-ım, -ın, -ı), hal (-ın, -a, -ı, -da, -dan), xəbərlik və şəxs şəkilçiləri qrammatik şəkilçilərdir; məsələn «kitab» sözündə -lar (kitablar) və -da (kitabda) qrammatik şəkilçilərdir. Əsas fərq budur: leksik şəkilçi yeni söz yaradır, qrammatik şəkilçi yalnız mövcud sözün formasını dəyişir. Bir sözdə həm leksik, həm də qrammatik şəkilçi ola bilər: «işçilər» sözündə -çi leksik, -lər qrammatik şəkilçidir.
Qaydalar
- 1Leksik (sözdüzəldici) şəkilçi yeni leksik məna, yəni yeni söz yaradır: -çı/-çi, -lıq/-lik, -lı/-li, -sız/-siz, -ıcı/-ici, -daş, -laş, -la/-lə.
- 2Qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçi yeni söz yaratmır, yalnız sözün formasını və ya əlaqəsini dəyişir.
- 3Qrammatik şəkilçilərə cəm (-lar/-lər), mənsubiyyət (-ım, -ın, -ı), hal (-ın, -a, -ı, -da, -dan), xəbərlik (-dır) və şəxs şəkilçiləri aiddir.
- 4Bir sözdə həm leksik, həm qrammatik şəkilçi ola bilər; leksik şəkilçi kökə yaxın, qrammatik şəkilçi sondadır: işçilərdə (-çi leksik, -lər və -də qrammatik).
- 5Şəkilçinin növünü təyin etmək üçün soruşmaq lazımdır: o, yeni söz yaradır (leksik), yoxsa yalnız formanı dəyişir (qrammatik)?
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin