Aromatik karbohidrogenlər — benzol
Benzolun quruluşu və aromatik halqa, arenlərin homoloji sırası, əvəzetmə (halogenləşmə, nitrolaşma) və yandırma reaksiyaları, toluol və üzvi yanma hesablamaları
Aromatik karbohidrogenlər (arenlər) tərkibində benzol halqası olan birləşmələrdir; ümumi düsturu CₙH₂ₙ₋₆-dır (n ≥ 6). Benzolun molekul formulu C₆H₆-dır; onun altı karbon atomu müstəvi halqa əmələ gətirir və altı π-elektron bütün halqa boyu bərabər paylanaraq xüsusi sabit aromatik sistem yaradır. Bu sabitlik səbəbindən benzol birləşmə deyil, daha çox əvəzetmə reaksiyalarına meyllidir: katalizator iştirakında halogenləşir (C₆H₆ + Cl₂ → C₆H₅Cl + HCl), qatı nitrat turşusu ilə nitrolaşır (C₆H₆ + HNO₃ → C₆H₅NO₂ + H₂O). Benzolun homoloqları (toluol C₆H₅CH₃ və s.) yan zəncirə görə fərqlənir. Arenlər oksigendə is buraxaraq (karbonun yüksək payına görə) hisli alovla yanır. Yanma tənliyi ümumi şəkildə CₙH₂ₙ₋₆ + (3n−3)/2 O₂ → n CO₂ + (n−3) H₂O kimi yazılır. Məsələn: 1 mol benzol (C₆H₆) tam yandıqda C₆H₆ + 7,5O₂ → 6CO₂ + 3H₂O tənliyinə görə 6 mol CO₂ (n.ş.-də 6·22,4 = 134,4 l) ayrılır.
Qaydalar
- 1Arenlərin ümumi düsturu CₙH₂ₙ₋₆ (n ≥ 6); benzol C₆H₆-dır.
- 2Benzolda altı π-elektron halqa boyu delokallaşır və aromatik (sabit) sistem yaradır.
- 3Benzol əvəzetmə reaksiyalarına meyllidir: halogenləşmə (C₆H₆ + Cl₂ → C₆H₅Cl + HCl) və nitrolaşma (C₆H₆ + HNO₃ → C₆H₅NO₂ + H₂O).
- 4Benzolun homoloqları yan radikala görə fərqlənir (toluol C₆H₅CH₃); arenlər hisli alovla yanır.
- 5Yanma tənliyi: CₙH₂ₙ₋₆ + (3n−3)/2 O₂ → n CO₂ + (n−3) H₂O.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin