Amin turşuları və zülallar
Amin turşularının quruluşu və amfoterliyi, funksional qruplar (−NH₂ və −COOH), peptid rabitəsi, zülalların əmələ gəlməsi, denaturasiya və keyfiyyət reaksiyaları
Amin turşuları molekulunda həm turşu xassəli karboksil qrupu (−COOH), həm də əsasi xassəli amin qrupu (−NH₂) olan üzvi birləşmələrdir. Hər iki qrupun olması onlara amfoter (ikili) xassə verir: amin turşusu həm turşu (NaOH ilə), həm də əsasla reaksiya verir, yəni həm turşularla, həm də qələvilərlə qarşılıqlı təsirdə olur. Ən sadə amin turşusu aminosirkə turşusu (qlisin) H₂N−CH₂−COOH-dır. Bir amin turşusunun karboksil qrupu digərinin amin qrupu ilə su ayıraraq birləşdikdə peptid (amid) rabitəsi −CO−NH− yaranır; çoxlu amin turşusu qalığının belə birləşməsindən zülal (polipeptid) əmələ gəlir. Zülallar canlı orqanizmin əsas tikinti materialıdır. Qızdırdıqda, turşu, qələvi və ya duzların təsirilə zülalın təbii quruluşu pozulur — buna denaturasiya deyilir. Zülalları tanımaq üçün keyfiyyət reaksiyalarından istifadə olunur: qatı nitrat turşusu ilə sarı (ksantoprotein), Cu(OH)₂ ilə bənövşəyi (biuret) rəng əmələ gəlir. Məsələn: iki qlisin molekulu birləşdikdə bir su molekulu ayrılır və −CO−NH− peptid rabitəli dipeptid yaranır.
Qaydalar
- 1Amin turşusu molekulunda eyni zamanda −COOH (turşu) və −NH₂ (əsas) qrupları olur.
- 2Hər iki qrupun olması amin turşusuna amfoter xassə verir: həm turşularla, həm qələvilərlə reaksiyaya girir.
- 3Ən sadə amin turşusu qlisindir: H₂N−CH₂−COOH.
- 4Peptid (amid) rabitəsi −CO−NH−-dir; amin turşularının birləşməsindən su ayrılaraq zülal (polipeptid) əmələ gəlir.
- 5Zülallar üçün keyfiyyət reaksiyaları: nitrat turşusu ilə sarı (ksantoprotein), Cu(OH)₂ ilə bənövşəyi (biuret) rəng.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin