Coğrafi kəşflər və xəritəşünaslıq
Böyük coğrafi kəşflər, xəritə və plan, miqyas və onun hesablanması, şərti işarələr, azimut, üfüqün cəhətləri və relyefin horizontallarla təsviri
Coğrafi xəritə yer səthinin müstəvi üzərində kiçildilmiş, ümumiləşdirilmiş və şərti işarələrlə verilmiş təsviridir. Miqyas xəritədəki uzunluğun yerdəki həqiqi uzunluğa olan nisbətini göstərir; ədədi miqyas (məsələn 1:100000) o deməkdir ki, xəritədə 1 sm yerdə 100000 sm = 1000 m = 1 km-ə uyğundur. Xətti miqyas isə bu nisbəti düz xətt (cədvəl) şəklində göstərir. Üfüqün dörd əsas cəhəti var: şimal (Şm), cənub (C), şərq (Ş), qərb (Q). Azimut şimal istiqamətindən saat əqrəbi yönündə hesablanan bucaqdır və 0°-dan 360°-ə qədər dəyişir: şimal — 0° (və ya 360°), şərq — 90°, cənub — 180°, qərb — 270°. Relyef xəritədə horizontallar (izohipslər) — eyni mütləq hündürlükdəki nöqtələri birləşdirən qapalı əyrilərlə təsvir olunur; horizontallar bir-birinə nə qədər sıxdırsa, yamac bir o qədər dik olur. Nümunə: miqyası 1:50000 olan xəritədə iki məntəqə arasındakı 4 sm məsafə yerdə 4 × 50000 = 200000 sm = 2000 m = 2 km-ə bərabərdir.
Qaydalar
- 1Ədədi miqyasda məxrəc nə qədər böyükdürsə, miqyas bir o qədər kiçik, xəritədə təsvir də bir o qədər ümumiləşdirilmiş olur (1:100000 < 1:10000).
- 21:100000 miqyasında xəritədə 1 sm yerdə 1 km-ə, 1:50000-də 500 m-ə, 1:25000-də 250 m-ə uyğundur.
- 3Azimut şimaldan saat əqrəbi istiqamətində ölçülür: Şm = 0°/360°, Ş = 90°, C = 180°, Q = 270°; aralıq cəhətlər: Şm-Ş = 45°, C-Ş = 135°, C-Q = 225°, Şm-Q = 315°.
- 4Horizontallar (izohipslər) eyni mütləq hündürlüklü nöqtələri birləşdirir; xətlər sıxlaşdıqca yamac dikləşir, seyrəkləşdikcə maililiyi azalır.
- 5Böyük coğrafi kəşflər dövründə Kolumb Amerikanı (1492), Vasko da Qama Hindistana dəniz yolunu (1498), Magellanın ekspedisiyası isə ilk dünya səyahətini (1519–1522) həyata keçirdi.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin