Xəritənin miqyası, şərti işarələr və coğrafi informasiya sistemləri
Miqyas növləri (ədədi, xətti, adlı), xəritəni oxuma üsulları, şərti işarə növləri, coğrafi proyeksiyalar, xəritə üsulları (xoropleth, kartodiaqram) və coğrafi informasiya sistemlərinin (CİS) tətbiqi
Xəritə yer səthini müstəvidə şərti işarələrlə əks etdirən coğrafi sənəd olub üç miqyas formasında ifadə edilir: ədədi miqyas (məsələn, 1:200 000), xətti miqyas (ölçülmüş cədvəl şəkli) və adlı miqyas ("1 sm = 2 km" kimi söz ifadəsi). Xəritənin şərti işarələri üç əsas tipə bölünür: miqyaslı (sahəni — dəniz, meşə; xətti — çay, yol əks etdirən), miqyassız (nöqtəvi — şəhər, faydalı qazıntı) və izahedici (mətn, rəqəm işarələri). Xəritə proyeksiyaları kürə səthini müstəviyə çevirərkən müxtəlif təhriflər verir: sahəni saxlayan (eyni sahəli) proyeksiyalarda bucaqlar, bucaqları saxlayan (eynikonformal) proyeksiyalarda sahələr təhrif olunur; heç bir proyeksiya bütün kəmiyyətləri eyni vaxtda saxlaya bilməz. Coğrafi informasiya sistemləri (CİS) müxtəlif mənşəli coğrafi verilənləri rəqəmsal şəkildə toplayıb analiz edir, müxtəlif xəritə qatlarını üst-üstə qoyaraq sahə planlamasında, fəlakətlərin idarəsində, nəqliyyat optimallaşdırılmasında istifadə olunur.
Məsələn, 1:100 000 miqyasında xəritədə 3,5 sm ölçülən məsafə yerdə 3,5 × 100 000 = 350 000 sm = 3,5 km-ə bərabərdir.
Qaydalar
- 1Miqyas üç formada ifadə olunur: ədədi (1:N), xətti (cədvəl şəkli) və adlı ('1 sm = X km'); hər üçü eyni miqyası fərqli formada göstərir.
- 2Miqyas məxrəci (N) nə qədər böyükdürsə, xəritə bir o qədər kiçik miqyaslı (ümumi, az ətraflı) olur; N kiçildikcə xəritə böyük miqyaslı (ətraflı) olur.
- 3Şərti işarələr üç tipə bölünür: miqyaslı (sahə və xətti obyektlər), miqyassız (nöqtəvi obyektlər) və izahedici (mətn-rəqəm işarələri).
- 4Proyeksiya kürəni müstəviyə çevirərkən mütləq bir kəmiyyəti (sahə, bucaq və ya məsafə) təhrif edir; eyni anda bütün kəmiyyətləri saxlayan proyeksiya mövcud deyil.
- 5CİS fərqli mənşəli coğrafi verilənləri rəqəmsal qatlara bölərek üst-üstə qoyur və sahə planlaması, fəlakət idarəçiliyi, nəqliyyat kimi sahələrdə tətbiq olunur.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin