Atmosfer və iqlim

Atmosfer Yerin hava örtüyüdür. Tərkibinin böyük hissəsini azot (~78%) və oksigen (~21%) təşkil edir, qalanı karbon qazı, su buxarı və digər qazlardır. Atmosfer təbəqələrə bölünür: ən aşağı və ən sıx təbəqə troposferdir (orta qalınlığı ~10–12 km), onun üstündə stratosfer yerləşir (burada ozon təbəqəsi ultrabənövşəyi şüaları udur). Hava — atmosferin müəyyən yerdə və qısa zamanda olan vəziyyətidir; iqlim isə həmin ərazinin çoxillik orta hava rejimidir. Troposferdə temperatur yüksəkliklə hər 1 km-də orta hesabla 6°C azalır. Gündəlik amplituda — sutkanın ən yüksək və ən aşağı temperaturu arasındakı fərq; illik amplituda — ən isti və ən soyuq ayların orta temperaturları arasındakı fərqdir. Atmosfer təzyiqi yüksəkliklə azalır (hər ~10,5 m-də 1 mm c.s.). Hava həmişə yüksək təzyiqdən alçaq təzyiqə doğru hərəkət edir — bu, küləyi yaradır. Daimi küləklərə passatlar (tropiklərdən ekvatora), mülayim qurşağın qərb küləkləri və mövsümi istiqamətini dəyişən mussonlar aiddir; briz isə sahil boyu sutka ərzində istiqamətini dəyişən yerli küləkdir. İqlim əmələgətirən əsas amillər: coğrafi en dairəsi (Günəş şüalarının düşmə bucağı), okeandan (su hövzələrindən) uzaqlıq və relyef (yüksəklik, dağların maneə rolu). Yer kürəsində əsas iqlim qurşaqları — ekvatorial, tropik, mülayim və qütb qurşaqlarıdır.