Ətraf mühitin mühafizəsi və qlobal ekoloji problemlər
Qlobal ekoloji problemlər (iqlim dəyişməsi, ozon layının incəlməsi, turşulu yağışlar, bioloji müxtəlifliyin azalması, meşəsizləşmə, torpaqqın degradasiyası, dənizlərin çirklənməsi), beynəlxalq ekoloji konvensiyalar və mühafizə tədbirləri
İnsan fəaliyyətinin sənaye inqilabından sonra kəskin genişlənməsi bir sıra qlobal ekoloji problemləri gündəmə gətirmişdir. İqlim dəyişməsi — atmosferdə karbon qazı (CO₂), metan (CH₄) və digər istixana qazlarının artması nəticəsində yaranır; bu, Yerin orta temperaturunun artmasına, buzlaqların əriyib dəniz səviyyəsinin qalxmasına, hava hadisələrinin kəskinləşməsinə gətirib çıxarır. Ozon layı Yeri ultrabənövşəyi şüalardan qoruyur; xlorfluorokarbonlar (XFK, freontlar) onun incəlməsinə səbəb olur. Turşulu yağışlar kükürd dioksidi (SO₂) və azot oksidlərinin atmosferdə su buxarı ilə birləşməsi nəticəsində əmələ gəlir, meşələrə, torpaqlara, su hövzələrinə və tarixi abidələrə zərər verir. Meşəsizləşmə tropikal meşələrin qırılmasına (Braziliya, Kongo, Cənub-Şərqi Asiya) gətirib çıxarır; bu isə karbonun udulmasını azaldır, torpaq eroziyasını artırır, bioloji müxtəlifliyi azaldır. Beynəlxalq səviyyədə ətraf mühiti qorumaq üçün 1992-ci ildə Rio-de-Janeyroda Yer Sammiti, 1997-ci ildə Kioto Protokolu (CO₂ emissiyanın azaldılması), 2015-ci ildə Paris Razılaşması (istilik artımının 1,5–2°C-dən aşağı saxlanması məqsədi) imzalanmışdır.
Məsələn, freontların istehsalını məhdudlaşdırmaq üçün 1987-ci ildə Monreal Protokolu qəbul edilmiş və ozon layının bərpası yolunda mühüm addım atılmışdır.
Qaydalar
- 1İstixana effekti: CO₂, CH₄ və digər istixana qazlarının artması Yerin orta temperaturunun qalxmasına, buzlaqların əriyib dəniz səviyyəsinin yüksəlməsinə səbəb olur.
- 2Ozon layını xlorfluorokarbonlar (XFK/freontlar) məhv edir; 1987-ci il Monreal Protokolu freontların istifadəsini məhdudlaşdırdı.
- 3Turşulu yağışlar SO₂ və NOₓ-ın atmosferdəki su buxarı ilə reaksiyasından yaranır; meşələrə, torpaqlara, su hövzələrinə zərər verir.
- 4Meşəsizləşmə (o cümlədən tropikal meşələrin qırılması) torpaq eroziyasını artırır, bioloji müxtəlifliyi azaldır, karbonun udulmasını zəiflədir.
- 5Əsas beynəlxalq sazişlər: 1987 — Monreal Protokolu (ozon), 1997 — Kioto Protokolu (CO₂ emissiya), 2015 — Paris Razılaşması (istilik artımı ≤1,5–2°C).
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin