← Mövzulara
eg2c-3.1· Fəsil 3: Əhali coğrafiyası· ~16 dəq

Dünya əhalisi

Dünya əhalisinin sayı və artımı, təbii artım, demoqrafik göstəricilər, yaş-cins tərkibi, irqlər, xalqlar, dil ailələri, dünya dinləri, əhalinin sıxlığı və yerləşməsi

Dünya əhalisi daim artır; bu artımın əsas göstəricisi təbii artımdır. Təbii artım əmsalı doğum əmsalı ilə ölüm əmsalı arasındakı fərqə bərabərdir (Tə = D − Ö) və adətən promillə (‰) — yəni hər 1000 nəfərə düşən kəmiyyət kimi ifadə olunur. Doğum ölümdən çox olduqda təbii artım müsbət, az olduqda mənfi (depopulyasiya) olur. Əhalinin yaş-cins tərkibini yaş-cins piramidaları əks etdirir: əsası geniş piramida cavan (artan) əhali üçün, daralan əsaslı piramida isə qoca (azalan) əhali üçün xarakterikdir. Cavan əhali inkişaf etməkdə olan ölkələrə, qoca əhali isə inkişaf etmiş ölkələrə xasdır. İnsanlar üç böyük irqə ayrılır: avropoid (ağ), monqoloid (sarı) və neqroid (qara, ekvatorial); bu bölgü zahiri əlamətlərə (dəri rəngi, saç, göz quruluşu) əsaslanır. İrqdən fərqli olaraq, xalq (etnos) ümumi dil, ərazi, mədəniyyət və mənşə ilə birləşən tarixi insan birliyidir. Xalqlar dil ailələrinə qruplaşır; ən böyük dil ailəsi Hind-Avropa dil ailəsidir. Dünyanın üç böyük (cahanşümul) dini xristianlıq, islam və buddizmdir. Əhalinin Yer üzərində yerləşməsi qeyri-bərabərdir; sıxlığa təbii (iqlim, relyef, su, torpaq) və ictimai-iqtisadi amillər təsir edir. Əhali sıxlığı 1 km²-ə düşən adam sayı ilə ölçülür.

Qaydalar

  1. 1Təbii artım əmsalı: Tə = D − Ö (doğum əmsalı mənfi ölüm əmsalı), ‰ ilə ifadə olunur.
  2. 2Müsbət təbii artım (D > Ö) əhali sayının artmasını, mənfi təbii artım (D < Ö) azalmasını (depopulyasiya) göstərir.
  3. 3Cavan (artan) əhali üçün yaş piramidasının əsası geniş olur — inkişaf etməkdə olan ölkələrə xasdır; qoca əhali üçün əsas dar olur — inkişaf etmiş ölkələrə xasdır.
  4. 4Üç böyük irq: avropoid, monqoloid, neqroid (ekvatorial); irq — zahiri bioloji əlamətlər, xalq — dil-mədəniyyət birliyidir.
  5. 5Üç dünya (cahanşümul) dini: xristianlıq, islam, buddizm; ən böyük dil ailəsi — Hind-Avropa dil ailəsidir.
  6. 6Əhali sıxlığı = əhalinin sayı ÷ ərazinin sahəsi (adam/km²); yerləşməyə təbii və ictimai-iqtisadi amillər təsir edir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin