Dünyanın təbii ehtiyatları və sənayesi

Təbii ehtiyatlar — insanın təsərrüfat fəaliyyətində istifadə etdiyi təbiət komponentləridir. Tükənmə dərəcəsinə görə onlar tükənən və tükənməz qruplara ayrılır. Tükənməz ehtiyatlara Günəş enerjisi, külək, axar suyun (çayların) enerjisi, Yerin daxili istiliyi və okeanların qabarma-çəkilmə enerjisi aiddir. Tükənən ehtiyatlar isə öz növbəsində bərpa olunan (meşə, torpaq, bitki, heyvanat, su) və bərpa olunmayan (faydalı qazıntılar — neft, qaz, kömür, filizlər) hissələrə bölünür. Mineral (faydalı qazıntı) ehtiyatları yanacaq (neft, qaz, kömür, torf, yanar şist), filiz (qara və əlvan metal filizləri) və qeyri-filiz (qeyri-metal) qruplarına ayrılır. Yanacaq qazıntıları çökmə mənşəli olub platformaların çökəkliklərində, filiz qazıntıları isə əsasən qədim kristallik süxurların — qalxan və qırışıqlıq zonalarının çıxışlarında yerləşir. Dünya yanacaq-energetika balansında lider yanacaq neftdir; ən böyük neft ehtiyatları və hasilatı Cənub-Qərbi Asiyada (İran körfəzi hövzəsi — Səudiyyə Ərəbistanı), həmçinin Rusiya və ABŞ-da cəmlənmişdir. Elektrik enerjisinin əsas hissəsi istilik elektrik stansiyalarında (İES) istehsal olunur; su elektrik stansiyaları (SES) bol sulu, axını sürətli dağ çaylarında, atom elektrik stansiyaları (AES) isə öz yanacaq və enerji ehtiyatı az olan, lakin elektrik enerjisinə tələbatı yüksək olan rayonlarda tikilir. Sənaye sahələrinin yerləşməsinə müxtəlif amillər təsir edir: xammal, yanacaq-energetika, su, əmək ehtiyatı, istehlakçı (bazar), nəqliyyat və ekoloji amil. Qara metallurgiya (dəmir-polad) çoxlu xammal və yanacaq tələb etdiyi üçün xammal və ya yanacaq mənbəyinə yaxın yerləşir; əlvan metallurgiyanın bəzi sahələri (məsələn, alüminium əridilməsi) çoxlu elektrik enerjisi tələb etdiyi üçün ucuz enerji mənbələrinə (SES-lərə) yaxın qurulur. Maşınqayırma sənaye sahələri içində ən mürəkkəbi olub ixtisaslı əmək ehtiyatına və elmi bazaya, bir çox sahələri isə istehlakçıya yönəlir. Kimya sənayesi xammal, su, energetika və ekoloji amillərdən asılıdır. Dünyanın aparıcı sənaye ölkələri ABŞ, Çin, Yaponiya, Almaniya kimi inkişaf etmiş və iri dövlətlərdir.