Erkən orta əsrlər

Erkən orta əsrlərdə Azərbaycan torpaqları əvvəlcə Sasani imperiyasının (224–651) tərkibində idi. Sasanilər ölkəni mərzbanlıqlara böldü, zərdüştiliyi dövlət dini elan etdi və şimaldan köçəri basqınlarına qarşı Dərbənd müdafiə istehkamlarını gücləndirdi. V əsrin sonu — VI əsrin əvvəllərində İranda Məzdək hərəkatı baş verdi; Məzdək sosial bərabərlik, var-dövlətin yenidən bölüşdürülməsi ideyalarını yaydı, lakin hərəkat I Xosrov Ənuşirəvan tərəfindən qəddarlıqla yatırıldı. VII əsrin ortalarında ərəb istilaları başladı: 642-ci ildə Nəhavənd döyüşündə Sasani imperiyası məğlub oldu, ərəblər Azərbaycana soxuldu və ölkə Ərəb Xilafətinin tərkibinə qatıldı. İslam dini tədricən yayıldı, ərəb dili dövlət və elm dilinə çevrildi, əhalidən cizyə və xərac vergiləri toplanıldı. Xilafətin ağır vergi siyasətinə və ərəb işğalına qarşı ən böyük müqavimət Babəkin başçılıq etdiyi xürrəmilər hərəkatı (816–838) oldu. Hərəkatın mərkəzi Ərdəbil yaxınlığındakı Bəzz qalası idi. Babək uzun illər Xilafət qoşunlarına qarşı uğurlu mübarizə apardı, lakin xəlifə Mötəsimin sərkərdəsi Afşinin hücumları nəticəsində 837-ci ildə Bəzz qalası süqut etdi; Babək 838-ci ildə əsir alınaraq Samirədə (Samarra) edam edildi. Bu dövrdə feodal münasibətləri formalaşır, iri torpaq sahibliyi, vassal-senyor əlaqələri möhkəmlənirdi. Erkən orta əsr mədəniyyəti İslam, ərəb-fars və yerli ənənələrin qovuşması zəminində inkişaf edirdi.