IX-XII əsr dövlətləri

IX əsrdə Ərəb Xilafətinin zəifləməsi nəticəsində Azərbaycan ərazisində bir-birinin ardınca müstəqil və yarımmüstəqil feodal dövlətlər yarandı. Şimalda — Kür çayından şimalda — 861-ci ildə Məzyədilər sülaləsi tərəfindən Şirvanşahlar dövləti təşəkkül tapdı; sonradan hakimiyyət Kəsranilər sülaləsinin əlinə keçdi və bu dövlət Azərbaycanın ən uzunömürlü dövləti oldu, paytaxtı Şamaxı (sonralar Bakı) idi. Cənubda 879-cu ildə Sacilər dövləti (banisi Məhəmməd ibn Əbu Sac, sonra qardaşı Yusif) yarandı, paytaxtı Marağa, sonra Ərdəbil oldu və ölkənin böyük hissəsini birləşdirdi. Sacilərdən sonra hakimiyyəti Salarilər (banisi Mərzban ibn Məhəmməd, paytaxt Ərdəbil), Cənubi Azərbaycanda Rəvvadilər (paytaxt Təbriz), şimal-qərbdə isə Şəddadilər (paytaxt əvvəlcə Gəncə, sonra Ani) tutdu. XI əsrin ortalarında Səlcuq türklərinin gəlişi ilə Azərbaycan Böyük Səlcuq imperiyasının tərkibinə daxil oldu və türk-oğuz etnik tərkibi daha da gücləndi. XII əsrdə Səlcuq imperiyasının parçalanması zəminində Şəmsəddin Eldəniz 1136-cı ildə Azərbaycan Atabəylər (Eldənizlər) dövlətinin əsasını qoydu; bu dövlət oğulları Məhəmməd Cahan Pəhləvan və Qızıl Arslanın hakimiyyəti dövründə (XII əsrin sonu) ən qüdrətli çağına çatdı, paytaxtları Naxçıvan, Həmədan və Təbriz oldu. Bu dövr Azərbaycan intibahının zirvəsidir: dünya ədəbiyyatının nəhəngi Nizami Gəncəvi beş poemadan ibarət «Xəmsə»sini, Xaqani Şirvani «Mədain xərabələri» qəsidəsini və «Töhfətül-İraqeyn» əsərini, Məhsəti Gəncəvi isə rübailərini yaratdı. Memarlıqda Naxçıvan (Əcəmi Naxçıvani) və Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbləri formalaşdı; Əcəmi Naxçıvaninin tikdiyi Yusif ibn Küseyir və Möminə Xatun türbələri bu məktəbin şah əsərləridir.