Monqollardan Səfəvilərə (XIII-XVI əsr)
Monqol istilaları və Elxanilər (Hülakülər) dövləti, Qazan xanın islahatları, Teymurun yürüşləri, Qaraqoyunlu (Cahanşah) və Ağqoyunlu (Uzun Həsən) dövlətləri, Səfəvilər dövlətinin yaranması (Şah İsmayıl Xətai, Çaldıran döyüşü) və Şah Abbasın islahatları.
XIII əsrin əvvəllərində Çingiz xanın yaratdığı Monqol imperiyası Azərbaycana yürüşlər etdi: ilk monqol dəstələri 1220–1222-ci illərdə ölkəyə soxuldu, əsas işğal isə 1231–1239-cu illərdə baş verdi və Azərbaycan monqolların hakimiyyəti altına düşdü. 1256-cı ildə Çingiz xanın nəvəsi Hülakü xan İrana və Cənubi Qafqaza yürüş edərək Hülakülər (Elxanilər) dövlətini yaratdı; bu dövlətin paytaxtları Marağa, sonra Təbriz və Sultaniyyə oldu, Azərbaycan isə onun mərkəzi vilayətinə çevrildi. 1295-ci ildə hakimiyyətə gələn Qazan xan İslamı dövlət dini elan etdi və geniş islahatlar (vergi, torpaq, pul-çəki islahatları) keçirərək təsərrüfatı bərpa etməyə çalışdı. Elxanilər dövləti XIV əsrin ortalarında parçalandı. XIV əsrin sonunda Səmərqənd hökmdarı Əmir Teymur (Teymurləng) Azərbaycana bir neçə yürüş etdi və ölkəni öz imperiyasına qatdı. Teymurun ölümündən (1405) sonra Azərbaycanda iki türk dövləti yüksəldi: Qaraqoyunlu dövləti (banisi Qara Yusif; ən qüdrətli hökmdarı Cahanşah, paytaxt Təbriz) və onu 1467-ci ildə süquta uğradan Ağqoyunlu dövləti. Ağqoyunlunun ən görkəmli hökmdarı Uzun Həsən (1453–1478) oldu; o, Cahanşahı 1467-ci ildə məğlub etdi, paytaxtı Təbrizə köçürdü və 1472-ci ildə «Qanunnamə»sini tərtib etdirdi, lakin 1473-cü ildə Otluqbeli (Başkənd) döyüşündə Osmanlı sultanı II Mehmetə uduzdu. Ağqoyunlu zəiflədikdən sonra Ərdəbil Səfəvi təriqətinin başçısı, şeyx Heydərin oğlu İsmayıl 1501-ci ildə Şərur döyüşündə Ağqoyunlunu məğlub edib Təbrizi tutdu, özünü şah elan etdi və Səfəvilər dövlətinin (1501–1736) əsasını qoydu; paytaxt Təbriz, dövlət dini şiəlik oldu. Şair kimi «Xətai» təxəllüsü ilə tanınan I Şah İsmayıl 1514-cü ildə Çaldıran döyüşündə Osmanlı sultanı I Səlimə məğlub oldu və Təbriz müvəqqəti olaraq əldən çıxdı. Səfəvilər dövlətinin ən qüdrətli dövrü I Şah Abbasın (1587–1629) hakimiyyəti illərinə təsadüf edir: o, hərbi, inzibati və pul islahatları keçirdi, qızılbaş tayfa atlılarına alternativ olaraq daimi (muzdlu) ordu yaratdı, paytaxtı 1598-ci ildə İsfahana köçürdü və itirilmiş torpaqları geri qaytardı.
Qaydalar
- 1Monqol istilaları: ilk yürüşlər 1220–1222, əsas işğal 1231–1239; 1256-cı ildə Hülakü xan Hülakülər (Elxanilər) dövlətini yaratdı (paytaxtlar: Marağa, Təbriz, Sultaniyyə).
- 2Qazan xan (1295–1304) İslamı dövlət dini elan etdi və torpaq-vergi-pul islahatları keçirdi.
- 3XIV əsrin sonunda Əmir Teymur Azərbaycana yürüşlər etdi; onun ölümü 1405-ci ildədir.
- 4Qaraqoyunlu dövlətinin ən qüdrətli hökmdarı Cahanşah, Ağqoyunlu dövlətinin ən görkəmli hökmdarı Uzun Həsən idi; hər ikisinin paytaxtı Təbriz oldu.
- 5Uzun Həsən 1467-ci ildə Cahanşahı məğlub etdi, 1472-ci ildə «Qanunnamə» tərtib etdirdi, 1473-cü ildə Otluqbeli döyüşündə Osmanlıya uduzdu.
- 6I Şah İsmayıl (Xətai) 1501-ci ildə Səfəvilər dövlətini yaratdı; paytaxt Təbriz, dövlət dini şiəlik.
- 7Çaldıran döyüşü 1514-cü ildə baş verdi: Şah İsmayıl Osmanlı sultanı I Səlimə məğlub oldu.
- 8I Şah Abbas (1587–1629) daimi ordu yaratdı, islahatlar keçirdi və 1598-ci ildə paytaxtı İsfahana köçürdü.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin