XVII-XVIII əsrlər: tənəzzül və xanlıqlar

XVII əsrin sonu — XVIII əsrin əvvəllərində Səfəvi dövləti dərin daxili böhran içində idi. Mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi, ağır vergilər və feodal özbaşınalığı kütləvi narazılığa səbəb oldu. 1720-ci illərdə Şirvanda Hacı Davudun başçılığı ilə üsyan baş verdi və 1721-ci ildə Şamaxı ələ keçirildi. 1722-ci ildə əfqan (qılzay) qoşunları İsfahanı tutaraq Sultan Hüseyn şahı taxtdan saldı — bu, faktiki olaraq Səfəvi dövlətinin süqutu demək idi. Eyni illərdə Rusiya (I Pyotrun Xəzəryanı yürüşü, 1722–1723) və Osmanlı dövləti Səfəvi torpaqlarını bölüşdürdü: 1724-cü il İstanbul (Konstantinopol) müqaviləsi ilə Şimali Azərbaycan torpaqları bu iki dövlət arasında bölündü. Bu işğallara qarşı mübarizədə Nadir xan Əfşar (Təhmasibqulu xan) güclü sərkərdə kimi yüksəldi; əvvəlcə II Təhmasibin və körpə III Abbasın adından idarə etdi, sonra 1736-cı ildə Muğan qurultayında özünü şah elan etdi və Əfşarlar imperiyasını qurdu. Nadir şah geniş işğallar apardı (1739-cu ildə Hindistana, Dehliyə yürüş), lakin onun amansız siyasəti və ağır vergiləri yeni üsyanlara gətirib çıxardı. 1747-ci ildə Nadir şah sui-qəsd nəticəsində öldürüldü və onun imperiyası dağıldı. Mərkəzi hakimiyyətin boşalması nəticəsində Azərbaycan ərazisində müstəqil və yarımmüstəqil feodal dövlətlər — xanlıqlar yarandı. Ən güclülərindən Quba xanlığı idi: Fətəli xan (1758–1789) Dərbənd, Bakı, Şamaxı kimi xanlıqları öz hakimiyyətinə tabe edərək Şimal-Şərqi Azərbaycanın xeyli hissəsini birləşdirməyə çalışdı. Qarabağ xanlığının banisi Pənahəli xan Cavanşir oldu; o, əvvəlcə Bayat, sonra Şahbulaq qalalarını, nəhayət dağlıq ərazidə Şuşa (Pənahabad) qalasını tikdirərək onu paytaxt etdi. Digər mühüm xanlıqlar İrəvan, Gəncə, Bakı, Şəki (banisi Hacı Çələbi xan), Naxçıvan, Lənkəran (Talış), Dərbənd və Şamaxı (Şirvan) xanlıqları idi. Xanlıqlar arasında daimi münasibətlər — ittifaqlar və müharibələr — siyasi parçalanmanı dərinləşdirir, lakin eyni zamanda bəzi güclü xanların birləşdirmə cəhdlərinə də səbəb olurdu.