XIX əsr: Rusiya işğalı və müstəmləkə dövrü

XIX əsrin əvvəllərində Azərbaycan torpaqları Rusiya imperiyası ilə Qacarlar İranı arasında hərbi mübarizə meydanına çevrildi. Birinci Rusiya-İran müharibəsi (1804-1813) Rusiyanın qələbəsi ilə başa çatdı və 1813-cü il oktyabrın 12-də Gülüstan müqaviləsi imzalandı; bu müqavilə ilə İrəvan və Naxçıvan xanlıqları istisna olmaqla Şimali Azərbaycan xanlıqları Rusiyaya birləşdirildi. İkinci Rusiya-İran müharibəsi (1826-1828) də Rusiyanın qələbəsi ilə nəticələndi və 1828-ci il fevralın 10-da Türkmənçay müqaviləsi imzalandı. Türkmənçay müqaviləsinə görə İrəvan və Naxçıvan xanlıqları da Rusiyaya keçdi, Araz çayı iki dövlət arasında sərhəd elan edildi və beləliklə Azərbaycan ikiyə — Şimali (Rusiya) və Cənubi (İran) hissələrə bölündü. Müqavilədən sonra çar Rusiyası müstəmləkə idarəçiliyini bərqərar etdi: xanlıqlar ləğv olunaraq əyalət-quberniya sisteminə keçildi, 1840-cı il inzibati islahatı həyata keçirildi. 1870-ci il kəndli islahatı ilə təhkimçilik münasibətlərinə son qoyuldu. Əsrin ikinci yarısında Bakıda neft sənayesi sürətlə inkişaf etdi: 1872-ci ildə iltizam sistemi ləğv olunub neft sahələri hərracla satışa çıxarıldı, sənaye kapitalizmi formalaşdı və Bakı dünyanın aparıcı neft mərkəzlərindən birinə çevrildi. Bu dövrdə maarifçilik hərəkatı güclendi; Mirzə Fətəli Axundzadə Azərbaycan dramaturgiyasının və realist ədəbiyyatın banisi kimi tanındı, Abbasqulu ağa Bakıxanov, Mirzə Kazım bəy kimi maarifçilər elm və mədəniyyətin inkişafına töhfə verdilər.