Sovet Azərbaycanı (1920-1991)
28 aprel 1920 sovet işğalı və Azərbaycan SSR-in qurulması, 1920-30-cu illərdə kollektivləşmə, sənayeləşmə və 1937-ci il repressiyaları, II Dünya müharibəsində Azərbaycan və Bakı nefti, Həzi Aslanov, müharibədən sonrakı dövr, 1969-cu ildə Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlişi və respublikanın inkişafı, 1980-ci illərin sonu, Qarabağ münaqişəsinin başlanması və 20 Yanvar 1990 faciəsi.
1920-ci il aprelin 27-də XI Qırmızı Ordunun zirehli qatarları Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) sərhədini keçdi və aprelin 28-də Bakı işğal olundu — bununla AXC-nin (1918–1920) cəmi 23 aylıq müstəqilliyi sona çatdı və Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası (Azərbaycan SSR) elan edildi. Hakimiyyət Müvəqqəti İnqilab Komitəsinə (sədr Nəriman Nərimanov) keçdi. 1922-ci ildə Azərbaycan əvvəlcə Zaqafqaziya Sovet Federativ Sosialist Respublikası (ZSFSR) tərkibində, sonra SSRİ-nin (30 dekabr 1922) tərkibinə daxil oldu; 1936-cı il SSRİ Konstitusiyası ilə ZSFSR ləğv edildi və Azərbaycan SSR bilavasitə ittifaq respublikasına çevrildi. 1920–30-cu illərdə kənd təsərrüfatında kollektivləşmə (kolxozlaşma) və ölkədə sənayeləşmə (industrlaşma) həyata keçirildi; bu dövr eyni zamanda kütləvi siyasi repressiyalarla, xüsusən 1937-ci ilin qırğınları ilə yadda qaldı — Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq, Əhməd Cavad, Salman Mümtaz kimi ziyalılar həbs olunaraq məhv edildi. İkinci Dünya müharibəsində (SSRİ üçün 1941–1945, Böyük Vətən müharibəsi) Azərbaycan strateji əhəmiyyət daşıdı: Bakı nefti Sovet ordusunun yanacaq ehtiyatının böyük hissəsini təmin edirdi (müharibənin ilk illərində SSRİ neftinin təxminən 70 faizi Bakıda hasil olunurdu) və məhz bu neft uğrunda alman ordusu Qafqaza yürüş etdi. Cəbhəyə 600 mindən çox azərbaycanlı getdi, onlardan təxminən yarısı geri qayıtmadı; tank qoşunları generalı Həzi Aslanov iki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görüldü. 1969-cu il iyulun 14-də Heydər Əliyev Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi seçildi — onun birinci rəhbərliyi dövründə (1969–1982) respublikada sənaye, kənd təsərrüfatı, elm və mədəniyyət sürətlə inkişaf etdi. 1980-ci illərin sonunda — SSRİ-də «yenidənqurma» (perestroyka) illərində Ermənistanın iddiaları nəticəsində Dağlıq Qarabağ münaqişəsi başladı (1988). Münaqişənin kəskinləşdiyi, ölkədə sovet hakimiyyətinin böhran keçirdiyi şəraitdə 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə sovet ordusu Bakıya yeridildi və dinc əhaliyə qarşı qətliam törədildi — 20 Yanvar (Qara Yanvar) faciəsində yüzlərlə adam həlak oldu. Bu hadisələr Azərbaycanın müstəqilliyə doğru hərəkatını sürətləndirdi; Azərbaycan SSR 1991-ci ildə öz dövlət müstəqilliyini bərpa etdi.
Qaydalar
- 1AXC 1920-ci il aprelin 28-də XI Qırmızı Ordu tərəfindən işğal olundu; həmin gün Azərbaycan SSR elan edildi (AXC 1918–1920, 23 ay yaşadı).
- 21920-ci il sovet hakimiyyətinin ilk başçısı (Müvəqqəti İnqilab Komitəsinin sədri) Nəriman Nərimanov idi.
- 3Azərbaycan 1922-ci ildə əvvəlcə ZSFSR, sonra SSRİ tərkibinə daxil oldu; 1936-cı il Konstitusiyası ilə bilavasitə ittifaq respublikasına çevrildi.
- 41920–30-cu illərin əsas iqtisadi-siyasi xətti: kollektivləşmə, sənayeləşmə və 1937-ci il kütləvi repressiyaları (Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq, Əhməd Cavad).
- 5II Dünya müharibəsində Bakı nefti SSRİ üçün strateji yanacaq mənbəyi idi; iki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Həzi Aslanov tank generalı kimi şöhrət qazandı.
- 6Heydər Əliyev 1969-cu il iyulun 14-də Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi seçildi və respublikanın hərtərəfli inkişafına başçılıq etdi (1969–1982).
- 7Dağlıq Qarabağ münaqişəsi 1988-ci ildə başladı; 1990-cı il yanvarın 20-də sovet ordusu Bakıda 20 Yanvar (Qara Yanvar) faciəsini törətdi.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin