Qədim Şərq

İnsanlıq tarixinin ilk sivilizasiyaları böyük çayların məhsuldar vadilərində yarandı. Qədim Misir Şimal-Şərqi Afrikada Nil çayının (dünyanın ən uzun çaylarından biri) boyunca formalaşdı — Nilin hər il daşması torpağı münbitləşdirir, əkinçiliyi mümkün edirdi (tarixçi Herodot Misiri «Nilin hədiyyəsi» adlandırmışdır). Misiri ilahiləşdirilmiş hökmdarlar — fironlar idarə edirdi; onlar üçün nəhəng məqbərələr — piramidalar tikilirdi (ən məşhuru Gizədəki Xeops/Böyük Piramidadır). Misirlilər heroqlif (şəkil-yazı) sistemindən istifadə edir, yazını papirus üzərində aparırdılar. Mesopotamiyada — Dəclə və Fərat çayları arasındakı bölgədə (İkiçayarası) ilk şəhər-dövlətləri qədim şumerlər qurdu; məhz şumerlər mixi (klinaşəkilli) yazını icad etdilər. Sonra bu bölgədə Babil yüksəldi: Babil hökmdarı Hammurapi (e.ə. XVIII əsr) tarixin ən qədim və ən məşhur yazılı qanunlar toplusunu — Hammurapi qanunlarını yaratdı (bu qanunlar daş sütun üzərində həkk olunmuşdu və «göz yerinə göz, diş yerinə diş» prinsipinə əsaslanırdı). Daha sonra Mesopotamiyada hərbçiliyi ilə tanınan Assuriya dövləti güclənmişdi. Qədim Hindistan İnd (Hind) və Qanq (Ganq) çayları hövzəsində formalaşdı; burada cəmiyyət dəyişməz, irsi varnalara — kastalara bölünmüşdü (brahmanlar — kahinlər, kşatrilər — döyüşçülər, vayşilər və şudralar). E.ə. VI əsrdə Hindistanda Siddhartha Qautama — Budda buddizm dininin əsasını qoydu. Qədim Çin Huanqhe (Sarı çay) və Yantszı çayları boyunca inkişaf etdi. Çin mütəfəkkiri Konfutsi (Kun-Tszı) cəmiyyət, əxlaq və idarəçilik haqqında təlim yaratdı. Şimaldan köçəri hücumlarından qorunmaq üçün çinlilər nəhəng müdafiə tikilisi — Böyük Çin səddini ucaltdılar. Qədim Çin dünya mədəniyyətinə dörd böyük ixtira bəxş etdi: kağız, barıt, kompas və mətbəə (çap). Beləliklə, Qədim Şərq sivilizasiyaları yazını, ilk qanunları, dövlətçiliyi və bir çox ixtiraları bəşəriyyətə miras qoymuşdur.