Orta əsrlər dünyası

Orta əsrlər Avropa tarixində adətən Qərbi Roma imperiyasının süqutundan (476-cı il) Böyük coğrafi kəşflərə və ya Konstantinopolun süqutuna (1453) qədərki dövrü əhatə edir. Qərbi Avropada hakim ictimai-iqtisadi quruluş feodalizm idi. Onun əsasını torpaq mülkiyyəti (feod) və feodal nərdivanı (pilləsi) təşkil edirdi: kralın altında iri feodallar (hersoqlar, qraflar), onların altında baronlar və ən aşağıda cəngavərlər (rıtsarlar) dayanırdı. Bu münasibətlər senyor (torpaq verən) ilə vassal (xidmət göstərən) arasında bağlanırdı; «mənim vassalımın vassalı mənim vassalım deyil» qaydası geniş yayılmışdı. Cəmiyyətin əsas istehsalçısı asılı kəndlilər idi; onlar feodalın torpağında işləyir, töycü (rente) ödəyirdilər. Frank dövləti orta əsrlərin ən güclü erkən dövlətlərindən idi; Mərovinqlər sülaləsindən sonra hakimiyyət Karolinqlərə keçdi və Karl Böyük 800-cü ildə Romada Papa tərəfindən imperator tac qoyuldu. Onun ölümündən sonra 843-cü il Verden müqaviləsi ilə imperiya üç hissəyə bölündü (gələcək Fransa, Almaniya və İtaliyanın əsası). Şərqi Roma imperiyası — Bizans isə paytaxtı Konstantinopol (qədim Vizantiya, indiki İstanbul) olmaqla min ildən çox yaşadı; ən qüdrətli dövrü imperator I Yustinianın (527–565) hakimiyyəti idi: «Yustinian məcəlləsi» adlanan Roma hüququ toplusu tərtib edildi və Konstantinopolda Müqəddəs Sofiya (Aya Sofya) məbədi tikildi. VII əsrdə Ərəbistan yarımadasında İslam dini yarandı. Məhəmməd peyğəmbər 610-cu ildə təbliğə başladı, 622-ci ildə Məkkədən Mədinəyə köçdü (hicrət) — bu il müsəlman (hicri) təqviminin başlanğıcı sayılır. İslam bayrağı altında yaranan Ərəb Xilafəti qısa müddətdə geniş əraziləri (Yaxın Şərq, Şimali Afrika, İspaniya) əhatə etdi; Əməvilər (paytaxt Dəməşq) və Abbasilər (paytaxt Bağdad) sülalələri Xilafətə başçılıq etdi. XI–XIII əsrlərdə Qərbi Avropa feodalları və kilsəsi «müqəddəs torpaqları» (Qüds) müsəlmanlardan almaq şüarı ilə Şərqə səlib yürüşləri təşkil etdilər; birinci səlib yürüşü 1096-cı ildə başladı və 1099-cu ildə Qüds tutuldu. Orta əsrlərdə sənətkarlığın inkişafı ilə şəhərlər çiçəkləndi, sənətkarlar sex, tacirlər gildiyalarda birləşdi, ticarət canlandı. Qərbi Avropada Roma katolik kilsəsi və onun başçısı Papa böyük dini və siyasi nüfuza malik idi. XIV–XV əsrlərdə İngiltərə ilə Fransa arasında Yüzillik müharibə (1337–1453) baş verdi; Janna d'Ark fransızları döyüşə ruhlandırdı və müharibə Fransanın qələbəsi ilə bitdi. Orta əsrlərin sonunda ticarət yollarının axtarışı Böyük coğrafi kəşflərə zəmin yaratdı.