Coğrafi kəşflər, İntibah və islahatlar

XV əsrin sonu — XVI əsr dünya tarixində Böyük coğrafi kəşflər dövrü kimi tanınır. Şərq mallarına (ədviyyat, ipək) gedən quru yollarının Osmanlı tərəfindən nəzarətə alınması, qızıl və yeni torpaqlara olan tələbat, gəmiçilik və naviqasiya texnikasının (kompas, karavella, dəqiq xəritələr) inkişafı avropalıları yeni dəniz yolları axtarmağa sövq etdi. İspaniya kralının xidmətində olan Xristofor Kolumb (Cenovalı dənizçi) Hindistana qərbə doğru üzərək çatmaq istəyirdi, lakin 1492-ci il oktyabrın 12-də Amerika qitəsinin adalarına çatdı — bu, Amerikanın kəşfi sayılır. Portuqaliyalı Vasko da Qama 1498-ci ildə Afrikanı (Ümidburnu burnunu) dolanaraq Hindistana dəniz yolunu açdı. Portuqaliya xidmətindəki dənizçi Fernan Magellanın başçılıq etdiyi ekspedisiya 1519–1522-ci illərdə Yer kürəsi ətrafında ilk dünya səyahətini başa çatdırdı (Magellan özü səyahət zamanı Filippin adalarında həlak oldu, gəmilər El-Kanonun başçılığı ilə geri döndü) — bununla Yerin kürə şəkilli olması praktiki sübuta yetirildi. Coğrafi kəşflərin nəticələri: yeni ticarət yollarının açılması və ticarət mərkəzinin Aralıq dənizindən Atlantik okeanına keçməsi, müstəmləkə imperiyalarının (İspaniya, Portuqaliya) yaranması, Amerikadan Avropaya çoxlu qızıl-gümüşün axını ilə baş verən «qiymət inqilabı», Avropa ilə Amerika arasında bitki, heyvan və xəstəliklərin mübadiləsi, yerli xalqların (hindular) əsarət altına alınması və köləlik ticarəti. Eyni dövrdə İtaliyada başlayıb bütün Avropaya yayılan İntibah (Renessans — «yenidən doğuluş») mədəni hərəkatı antik Yunan-Roma irsinə qayıdışı və yeni dünyagörüşü olan humanizmi (insanı, onun ağlını və azadlığını mərkəzə qoyan baxış) gətirdi. Bu dövrün dahiləri — Leonardo da Vinçi («Mona Liza», «Axşam yeməyi»), Mikelancelo (Davud heykəli, Sikst kapellasının tavanı), Rafael — incəsənətdə yeni zirvə yaratdılar. Alman ustası Yohan Qutenberq XV əsrin ortalarında (təxminən 1440-cı illər) hərəkətli hərflərlə kitab çapını (mətbəəni) Avropada ixtira etdi; bu, bilik və ideyaların sürətlə yayılmasına imkan verdi. 1517-ci ildə alman ilahiyyatçısı Martin Lüter katolik kilsəsinin sui-istifadələrinə, xüsusən indulgensiya (günahların bağışlanması kağızı) satışına qarşı 95 tezisini elan etdi — bununla kilsə əleyhinə islahat hərəkatı — Reformasiya başladı və nəticədə xristianlığın yeni qolu — protestantlıq (lüteranlıq, kalvinizm) yarandı. Bu dövrdə Avropada mərkəzləşmiş, bütün hakimiyyəti kralın əlində cəmləşdirən idarə forması — mütləqiyyət (absolutizm) güclənirdi (məs. Fransada). İspaniya mütləqiyyətinə qarşı baş verən Niderland inqilabı (XVI əsrin ikinci yarısı, 1566–1609) tarixdə ilk uğurlu burjua inqilabı sayılır və nəticədə müstəqil Hollandiya (Birləşmiş Əyalətlər) Respublikası yarandı.