İmperializm və I Dünya müharibəsi

XIX əsrin ikinci yarısında sənaye inqilabının dərinləşməsi ilə aparıcı dövlətlərdə istehsalın və kapitalın yüksək təmərküzləşməsi baş verdi — bu mərhələ imperializm adlanır. İri sənaye dövlətləri (İngiltərə, Fransa, Almaniya, ABŞ və b.) xammal mənbələri və satış bazarları uğrunda dünyanı müstəmləkələrə böldülər. XX əsrin əvvəlinə dünya əslən bölüşdürülmüş, gec sənayeləşmiş Almaniya isə müstəmləkələrin yenidən bölüşdürülməsini tələb edirdi. Bu ziddiyyətlər iki hərbi-siyasi blokun yaranması ilə nəticələndi: Üçlər İttifaqı (Almaniya, Avstriya-Macarıstan və İtaliya; əsası 1882-ci ildə qoyuldu) və Antanta (Fransa, Rusiya və İngiltərənin razılaşmaları — 1907-ci ildə tam formalaşdı). Münaqişənin bilavasitə (təkanverici) səbəbi 1914-cü il iyunun 28-də Sarayevoda Avstriya-Macarıstan vəliəhdi ers-hersoq Frans Ferdinandın serb millətçisi Qavrilo Prinsip tərəfindən öldürülməsi (Sarayevo sui-qəsdi) oldu. Avstriya-Macarıstan Serbiyaya müharibə elan etdi və ittifaq öhdəlikləri zənciri üzrə 1914-cü ilin avqustunda Birinci Dünya müharibəsi başlandı. Müharibə 1914–1918-ci illəri əhatə etdi, əsas əməliyyatlar Qərb (Fransada — Marna, Verden, Somma döyüşləri) və Şərq cəbhələrində getdi; tarixdə ilk dəfə tanklar, döyüş təyyarələri, sualtı qayıqlar və zəhərləyici qazlar geniş tətbiq olundu. 1917-ci il müharibənin dönüş ili oldu: apreldə ABŞ Antantanın tərəfində müharibəyə qoşuldu, Rusiyada isə iki inqilab baş verdi. 1917-ci ilin fevralında (köhnə təqvimlə fevral, yeni təqvimlə mart) Fevral inqilabı çarizmi devirdi və II Nikolay taxtdan əl çəkdi; oktyabrda (yeni təqvimlə noyabr) bolşeviklər V. İ. Lenin başda olmaqla hakimiyyəti ələ keçirdilər — Oktyabr inqilabı. Sovet Rusiyası 1918-ci ilin martında Almaniya ilə Brest-Litovsk sülhünü bağlayaraq müharibədən çıxdı. 1918-ci il noyabrın 11-də Almaniya barışıq (Kompyen) sazişini imzaladı və müharibə Antantanın qələbəsi ilə başa çatdı. Müharibənin nəticələri: dörd imperiya (Almaniya, Avstriya-Macarıstan, Osmanlı və Rusiya) süqut etdi, Avropanın xəritəsi dəyişdi, milyonlarla insan həlak oldu. 1919-cu ildə Paris sülh konfransında qalib dövlətlər Versal müqaviləsini (1919-cu il iyunun 28-də Almaniya ilə) imzaladılar; bütün müqavilələr toplusu Versal sülh sistemi adlanır. 1920-ci ildə beynəlxalq sülhü qorumaq məqsədilə ilk beynəlxalq təşkilat — Millətlər Cəmiyyəti yaradıldı.