II Dünya müharibəsi və müasir dünya

1929-cu ildə ABŞ-da birja çöküşü ilə başlayan dünya iqtisadi böhranı (1929–1933) — «Böyük Depressiya» kapitalist ölkələrini ağır vəziyyətə saldı, milyonlarla insanı işsiz qoydu və demokratik institutlara inamı sarsıtdı. Böhranın doğurduğu sosial-iqtisadi gərginlik bir sıra ölkələrdə totalitar rejimlərin — faşizm və nasizmin yüksəlişinə zəmin yaratdı. İtaliyada Benito Mussolini hələ 1922-ci ildə faşist hakimiyyətini qurmuşdu; Almaniyada isə Adolf Hitlerin başçılıq etdiyi Nasional-Sosialist (Nasist) Partiyası 1933-cü ildə hakimiyyətə gəldi, demokratiyanı ləğv etdi, irqçi və işğalçı siyasət yeritdi. İkinci Dünya müharibəsi 1939-cu il sentyabrın 1-də faşist Almaniyasının Polşaya hücumu ilə başladı; 1941-ci ildə Almaniya SSRİ-yə (22 iyun), Yaponiya isə ABŞ-ın Hərbi Dəniz bazası Perl-Harbora hücum etdi. Müharibə qlobal xarakter aldı və iki bloka — bir tərəfdə Almaniya, İtaliya, Yaponiyadan ibarət «Ox» dövlətləri, digər tərəfdə isə SSRİ, ABŞ, Böyük Britaniyanın başçılıq etdiyi antihitler koalisiyası qarşı-qarşıya dayandı. Müharibənin dönüş nöqtəsi 1942–1943-cü illərdə baş vermiş Stalinqrad döyüşü oldu; bu döyüşdə alman ordusu ağır məğlubiyyətə uğradı və strateji təşəbbüs antihitler koalisiyasının əlinə keçdi. 1945-ci il mayın 8-dən 9-na keçən gecə Almaniya qeyd-şərtsiz təslim aktını imzaladı — 9 may Avropada Qələbə Günü kimi qeyd olunur. Sakit okean cəbhəsində müharibəni tezləşdirmək üçün ABŞ 1945-ci il avqustun 6-da Hirosima, avqustun 9-da Naqasaki şəhərlərinə atom bombaları atdı; avqustun 15-də (rəsmi təslim aktı 2 sentyabr 1945) Yaponiya təslim oldu və II Dünya müharibəsi başa çatdı. Müharibə tarixin ən dağıdıcı münaqişəsi oldu: 50 milyondan çox insan həlak oldu, holokost zamanı milyonlarla yəhudi və başqa xalqların nümayəndəsi məhv edildi. Sülhü qorumaq məqsədilə 1945-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT) yaradıldı (Nizamnamə San-Fransiskoda imzalandı). Müharibədən sonra dünya iki qütbə — ABŞ başda olmaqla Qərb bloku və SSRİ başda olmaqla sosialist bloku arasında bölündü; bu qarşıdurma «soyuq müharibə» (1947-ci ildən təxminən 1991-ci ilə qədər) adlandırıldı. Eyni dövrdə Asiya və Afrikada müstəmləkə sistemi dağıldı, onlarla yeni müstəqil dövlət yarandı. 1991-ci il dekabrın 26-da SSRİ rəsmən dağıldı; bununla soyuq müharibə başa çatdı və Azərbaycan da daxil olmaqla 15 müttəfiq respublika müstəqillik qazandı. XX əsrin sonu — XXI əsrdə dünya iqtisadi, texnoloji və mədəni inteqrasiya — qloballaşma dövrünə qədəm qoydu.