Şeir quruluşu və vəzn
Heca, əruz və sərbəst vəzn; misra, beyt, bənd, qafiyə, rədif, təxəllüs; qoşma, gəraylı, bayatı və qəzəlin quruluşu.
Vəzn şeirdə ahəngi yaradan ölçü sistemidir və Azərbaycan poeziyasında üç əsas vəzn vardır. Heca vəzni misralardakı hecaların sayının bərabərliyinə əsaslanır; o, milli vəzndir və şifahi xalq ədəbiyyatı ilə aşıq şeirinin (qoşma, gəraylı, bayatı) əsasını təşkil edir. Əruz vəzni uzun və qısa hecaların müəyyən qaydada düzülüşünə əsaslanan ərəb-fars mənşəli vəzndir və klassik qəzəl, qəsidə janrlarında (Nizami, Nəsimi, Füzuli) işlənir. Sərbəst şeir isə vəzn və qafiyə qaydalarına tabe olmayan müasir formadır (Rəsul Rza). Şeirin quruluş vahidləri bunlardır: misra — şeirin bir sətri; beyt — əruzda iki misra; bənd (strofa) — mənaca bağlı misralar qrupu; qafiyə — misra sonlarındakı həmqafiyə sözlər; rədif — qafiyədən sonra eynilə təkrarlanan söz və ya sözlər; təxəllüs — şairin son beyt və ya bənddə işlətdiyi imzası. Heca ölçüsünə görə qoşma 11 hecalı, gəraylı 8 hecalı, bayatı isə 7 hecalı və 4 misralı olub aaba qafiyə quruluşuna malikdir. Nümunə: «Bayatı 7 hecalı və 4 misralı janrdır; ilk, ikinci və dördüncü misralar həmqafiyə (aaba) olur.»
Qaydalar
- 1Azərbaycan poeziyasında üç əsas vəzn var: heca vəzni (hecaların sayına görə; milli, şifahi xalq və aşıq şeiri), əruz vəzni (uzun-qısa hecaların düzülüşünə görə; ərəb-fars mənşəli; qəzəl, qəsidə) və sərbəst şeir (vəzn və qafiyəyə tabe olmayan; Rəsul Rza).
- 2Heca ölçüləri: qoşma 11 hecalı, gəraylı 8 hecalı, bayatı isə 7 hecalı və 4 misralıdır (aaba qafiyə quruluşu).
- 3Misra şeirin bir sətri, beyt əruzda iki misra, bənd (strofa) isə misralar qrupudur.
- 4Qafiyə misra sonlarındakı həmqafiyə sözlər, rədif isə qafiyədən sonra təkrarlanan eyni söz və ya sözlərdir.
- 5Təxəllüs şairin son beyt və ya bənddə işlətdiyi imzasıdır.
- 6Qəzəlin bütün beytləri eyni qafiyə-rədifə malik olur; ilk beyt mətlə, son beyt isə məqtə adlanır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin