Nizami Gəncəvi

Nizami Gəncəvi (təxminən 1141–1209) Azərbaycanın və dünya ədəbiyyatının dahi şair-mütəfəkkiri, humanist sənətkarıdır; əsl adı İlyas Yusif oğludur. O, bütün ömrünü doğma şəhəri Gəncədə keçirmiş, orada doğulmuş, yaşamış və vəfat etmişdir. Şairin əsas yaradıcılıq abidəsi fars dilində yazdığı beş poemadan ibarət «Xəmsə» (Beş xəzinə, Pəncgənc) külliyyatıdır. «Xəmsə»nin tərkibinə ardıcıllıqla bu poemalar daxildir: didaktik-fəlsəfi «Sirlər xəzinəsi» (Məxzənül-əsrar), «Xosrov və Şirin», «Leyli və Məcnun», «Yeddi gözəl» (Həft peykər) və iki hissədən — «Şərəfnamə» və «İqbalnamə»dən ibarət «İsgəndərnamə». Nizami yaradıcılığının başlıca ideyaları ideal ədalətli hökmdar, elmin və biliyin qüdrəti, saf məhəbbət və humanizmdir. «Sirlər xəzinəsi»ndəki «Sultan Səncər və qarı» hekayəti ədalət mövzusunu, «İsgəndərnamə»dəki İsgəndər (Makedoniyalı Aleksandr) obrazı isə ideal hökmdar-filosof idealını əks etdirir. Nümunə: «Xosrov və Şirin» poemasında zəhmətkeş, sənətkar Fərhad obrazı Bisütun dağını çapması ilə əsl məhəbbətin və əməyin rəmzinə çevrilir.