Göbələklər və şibyələr
Göbələklərin ümumi xüsusiyyətləri (hifalar, xitin divarı, heterotrofluq), şapkalı, kiflər, maya göbələkləri; göbələklərin bitki, heyvan və bakteriyalardan fərqi; şibyənin simbioz quruluşu (göbələk + yosun) və ekoloji rolu
Göbələklər ayrıca aləm təşkil edir — onlar nə bitki, nə heyvan, nə də bakteriyadır. Göbələyin bədəni hifalardan ibarət mitseldən təşkil olunur; hüceyrə divarında bitkilərdəki kimi sellüloza deyil, həşəratlardakı kimi xitin olur. Göbələklər avtotrof deyil — hazır üzvi maddələrlə qidalanan heterotroflardır: saprofitlər ölü üzvi maddəni, parazitlər isə canlı orqanizmi parçalayır. Şapkalı göbələklər (ağqaytan, ağzəhərli göbələk), kiflər (Penisillium — penisillin antibiotiki buradan alınır), maya göbələkləri (tənəffüsdə spirt fermentasiyası) — bunlar başlıca qruplardır. Maya göbələkləri tomurcuqlanma ilə çoxalır. Şibyə (likey) göbələklə yosunun simbiozudur: göbələk yosuna su və mineral maddə, yosun isə göbələyə hazır üzvi maddə (fotosintez məhsulu) verir; şibyələr pionir bitkilər kimi ən sərt mühitdə (daşlıq, tundra) yaşayır və torpaq əmələ gəlməsinə kömək edir.
Məsələn: Penisillium göbələyindən alınan penisillin ilk antibiotikdir — o, bakteriyaların hüceyrə divarı sintezini pozur, lakin insanın eukariot hüceyrəsinə ziyan vurmur.
Qaydalar
- 1Göbələklər ayrıca aləmdir; bədənləri hifalardan ibarət mitseldən təşkil olunur, hüceyrə divarında sellüloza yox, xitin olur.
- 2Göbələklər heterotroflardır: saprofitlər ölü üzvi maddəni, parazitlər isə canlı orqanizmi parçalayır; fotosintez aparmırlar.
- 3Əsas qruplar: şapkalı göbələklər, kiflər (Penisillium — penisillin antibiotiki), maya göbələkləri (tomurcuqlanma ilə çoxalır, spirt fermentasiyası aparır).
- 4Şibyə göbələklə yosunun simbiozudur: göbələk su + mineral, yosun isə üzvi maddə (fotosintez) verir — hər ikisi qazanır.
- 5Şibyələr ən sərt mühitdə (daş üzərində, tundrada) yaşayan pionir orqanizmlərdir; parçalayıcı kimi redusent rolunu oynayırlar.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin