Onurğalılar
Onurğalı heyvanların əsas sinifləri: balıqlar, suda-quruda yaşayanlar (amfibilər), sürünənlər (reptililər), quşlar və məməlilər — onların ürək quruluşu, tənəffüsü, qan dövranı, bədən örtüyü və çoxalma xüsusiyyətləri.
Onurğalılar xordalılar tipinin yarımtipidir; onların daxili skeleti, onurğa sütunu və kəllə qutusu içində qorunan beyni vardır. Bu yarımtipə beş əsas sinif daxildir: balıqlar, suda-quruda yaşayanlar, sürünənlər, quşlar və məməlilər. Siniflər bir-birindən, ilk növbədə, ürəyin kamera sayı, tənəffüs orqanı, bədən örtüyü, istilik rejimi (soyuqqanlı və ya istiqanlı) və çoxalma üsuluna görə fərqlənir. Balıqlar qəlsəmə ilə tənəffüs edən, ikikameralı ürəyə malik, soyuqqanlı su heyvanlarıdır; amfibilər və sürünənlər üçkameralı ürəyə malikdir, lakin amfibilər həm ağciyər, həm dəri ilə nəfəs alır, sürünənlər isə yalnız ağciyərlə. Quşlar və məməlilər dördkameralı ürəyə malik, istiqanlı, ən yüksək təşkilatlanmış onurğalılardır. Nümunə: qurbağa amfibilərə aiddir — onun üçkameralı ürəyi (2 qulaqcıq + 1 mədəcik) və həm ağciyər, həm dəri tənəffüsü vardır, sürfə (qurbağacıq) mərhələsində isə qəlsəmə ilə tənəffüs edir.
Qaydalar
- 1Balıqlar: qəlsəmə ilə tənəffüs, ikikameralı ürək (1 qulaqcıq + 1 mədəcik), bir qan dövranı, soyuqqanlı; kürü tökərək çoxalır, üzmə qovuğu və yan xətti vardır.
- 2Suda-quruda yaşayanlar (amfibilər): üçkameralı ürək (2 qulaqcıq + 1 mədəcik), ağciyər və dəri ilə tənəffüs, soyuqqanlı; suda çoxalır, inkişafı metamorfozla (kürü → qəlsəməli qurbağacıq → ağciyərli yetkin) gedir.
- 3Sürünənlər (reptililər): üçkameralı ürək (mədəcikdə natamam arakəsmə, timsahda dördkameralı), yalnız ağciyər tənəffüsü, dəri quru və buynuz pulcuqlarla örtülü, soyuqqanlı; quruda qabıqlı yumurta qoyur.
- 4Quşlar: dördkameralı ürək, ağciyər və hava kisələri ilə ikiqat tənəffüs, istiqanlı; bədəni lələklə örtülü, sümükləri yüngül (boş), dimdiyi vardır, yumurta qoyur.
- 5Məməlilər: dördkameralı ürək, ağciyər tənəffüsü və diafraqma, istiqanlı; bədəni tüklə örtülü, balasını süd vəziləri ilə bəsləyir, diferensiasiyalı dişləri və inkişaf etmiş beyni vardır, əksəri bala doğur.
- 6Soyuqqanlı heyvanların bədən hərarəti ətraf mühitdən asılıdır (balıqlar, amfibilər, sürünənlər); istiqanlılarda isə sabit qalır (quşlar, məməlilər).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin