Ali sinir fəaliyyəti və analizatorlar
İ.P.Pavlovun şərti refleqs nəzəriyyəsi, şərti və şərtsiz reflekslərin fərqi, inhibisiya, yuxu; analizatorların quruluşu (reseptor–sinir–beyin qabığı), görmə, eşitmə, dəri, dad və iybilmə analizatorları, göz qüsurları (miyopiya, hipermetropiya)
Ali sinir fəaliyyəti (ASF) böyük yarımkürələrin qabığı tərəfindən idarə olunur və əsasən İ.P.Pavlovun tədqiqatlarına əsaslanır. Şərtsiz reflekslər anadangəlmə, irsən keçən sabit reaksiyalardır (diz refleksi, əmzirmə); şərti reflekslər isə həyat boyunca müvəqqəti rabitələr kimi formalaşır (Pavlovun itdə zəng-tüpürcək refleksi) və söndürülə bilər — buna inhibisiya deyilir. Yuxu inhibisiyanın geniş yayılmış formasıdır və sinir sisteminin bərpasına xidmət edir. Analizator üç hissədən ibarətdir: periferik reseptor (qıcığı qəbul edir), hissi sinir yolu (oyanmanı aparır) və beyinin müvafiq qabıq sahəsi (qıcığı şüurla hiss etdirir). Görmə analizatoru: göz almasında torlu qişada çöpcüklər (alaqaranlıq görməsi) və kolbacıqlar (rəng ayrıd etmə) yerləşir, görmə siniri tərəfindən beyin qabığına ötürülür. Göz qüsurları: miyopiyada (qısagörənlik) şəkil torlu qişanın önündə, hipermetropiyada (uzaqgörənlik) isə arxasında əmələ gəlir; müvafiq linzalar (qabarıq/içəri) bu qüsurları aradan qaldırır. Eşitmə analizatorunda xarici qulaq, orta qulaq (eşitmə sümükçükləri: çəkic, zindan, üzəngi) və daxili qulaq (salyangoz — eşitmə, yarımdairəvi kanallar — müvazinət) var.
Məsələn: miyopik insanın gözünün ox uzunluğu artıq olduğundan uzaqdakı cismin şəkli torlu qişadan önə düşür; əks tərəfə mərkəzləşdirən içəri (ikiqatlı) linzalı eynək şəkli tam torlu qişaya yığır.
Qaydalar
- 1Şərtsiz reflekslər anadangəlmə və sabitdir (diz refleksi, əmzirmə); şərti reflekslər həyat boyu formalaşır (Pavlov: zəng + qida → tüpürcək), inhibisiya (söndürülmə) ilə aradan qalxır.
- 2Analizator = reseptor (periferik) + hissi sinir yolu + beyin qabığının müvafiq sahəsi; hər analizatorun öz beyin sahəsi var.
- 3Torlu qişadakı çöpcüklər (rod) alaqaranlıq/siyah-ağ görməni, kolbacıqlar (kon) isə rəng ayrıd etməni təmin edir; sarı ləkə ən kəskin görüntü nöqtəsidir.
- 4Miyopiya (qısagörənlik): şəkil torlu qişanın önündə əmələ gəlir → içəri linzalı eynək; hipermetropiya (uzaqgörənlik): şəkil arxasında əmələ gəlir → qabarıq linzalı eynək.
- 5Eşitmə sümükçükləri: çəkic → zindan → üzəngi; bunlar orta qulaqda titrəşimi gücləndirərək daxili qulağın salyangozuna (eşitmə) ötürür; yarımdairəvi kanallar müvazinəti təmin edir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin