Üzvi maddələr, DNT/RNT, zülal sintezi
Hüceyrənin üzvi maddələri (zülallar, karbohidratlar, lipidlər, nuklein turşuları), DNT və RNT-nin quruluşu, azot əsaslarının komplementarlığı və zülal sintezinin mərhələləri — transkripsiya və translyasiya.
Hüceyrənin əsas üzvi maddələri zülallar, karbohidratlar, lipidlər və nuklein turşularıdır. Zülalların monomeri amin turşularıdır; onlar tikinti və ferment (katalizator) funksiyasını yerinə yetirir. Karbohidratların monomeri qlükozadır; nişasta və qlikogen enerji ehtiyatı kimi saxlanılır, lipidlər (yağlar) isə ehtiyat enerji mənbəyi olub hüceyrə membranının tərkibinə daxildir. Nuklein turşuları DNT və RNT-dir: DNT iki zəncirli spiraldır (Uotson–Krik modeli) və irsi məlumatı saxlayır, onun nukleotidi azot əsası + dezoksiriboza + fosfatdan ibarətdir. DNT-də azot əsasları komplementarlıq qaydası ilə birləşir: adenin–timin (A=T), quanin–sitozin (G≡S); RNT isə bir zəncirlidir, şəkəri ribozadır və timin əvəzinə urasil saxlayır (A–U). Zülal sintezi iki mərhələdə gedir: nüvədə transkripsiya (DNT → mRNT) baş verir, sonra ribosomda translyasiya (mRNT → zülal) gedir, burada genetik kod tripletdir (kodon = 3 nukleotid = 1 amin turşusu) və tRNT amin turşusunu antikodonu ilə gətirir. Nümunə: DNT zəncirinin bir hissəsi A–T–G–S olarsa, ona komplementar mRNT zənciri U–A–S–G şəklində sintez olunur (A→U, T→A, G→S, S→G).
Qaydalar
- 1Üzvi maddələr və monomerləri: zülal — amin turşuları (ferment, tikinti); karbohidrat — qlükoza (nişasta/qlikogen, enerji); lipid/yağ — ehtiyat enerji və membran komponenti; nuklein turşuları — DNT və RNT (nukleotidlər).
- 2DNT iki zəncirli spiraldır (Uotson–Krik), irsi məlumatı saxlayır; nukleotidi = azot əsası + dezoksiriboza + fosfat turşusu qalığı.
- 3Komplementarlıq DNT-də: adenin–timin (A=T, iki hidrogen rabitəsi), quanin–sitozin (G≡S, üç hidrogen rabitəsi).
- 4RNT bir zəncirlidir, şəkəri riboza, timin əvəzinə urasil saxlayır (A ilə U cütləşir); növləri: mRNT (i-RNT, məlumat daşıyır), tRNT (amin turşusunu gətirir, antikodonu var), rRNT (ribosomun tərkibinə daxildir).
- 5Zülal sintezi: transkripsiya — DNT əsasında mRNT-nin sintezi, nüvədə gedir; translyasiya — mRNT əsasında zülalın yığılması, ribosomda gedir.
- 6Genetik kod tripletdir: kodon = ardıcıl 3 nukleotid = 1 amin turşusunu kodlaşdırır; komplementar zəncir/mRNT qurularkən A→T (RNT-də U), T→A, G→S, S→G çevrilir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin