Genetika və seleksiya
İrsiyyət və dəyişkənliyin əsas anlayışları (gen, allel, dominant və resessiv əlamətlər, genotip və fenotip, homoziqot və heteroziqot), Mendel qanunları (monohibrid 3:1, dihibrid 9:3:3:1), analizedici çarpazlaşma, cinsiyyətin genetikası və cinslə ilişikli irsiyyət, dəyişkənliyin növləri və seleksiyanın əsasları
Genetika orqanizmlərin irsiyyəti və dəyişkənliyi haqqında elmdir; əlamətləri müəyyən edən irsiyyət vahidi gendir, eyni genin müxtəlif formaları isə allel adlanır. Üstün (dominant) allel böyük hərflə (A), basılan (resessiv) allel kiçik hərflə (a) işarə olunur; orqanizmin allellər yığımı genotip (AA, Aa, aa), xarici görünüşü isə fenotipdir. Eyni allelləri daşıyan fərd homoziqot (AA və ya aa), müxtəlif allelləri daşıyan fərd heteroziqot (Aa) adlanır. Q. Mendel monohibrid çarpazlaşmada üç qanun aşkar etmişdir: birinci nəsil hibridlərin eyniliyi (Aa — hamısı dominant), parçalanma (Aa × Aa → fenotipcə 3:1, genotipcə 1:2:1) və dihibrid çarpazlaşmada əlamətlərin müstəqil paylanması (AaBb × AaBb → 9:3:3:1). İnsanda cinsiyyət xromosomları ilə müəyyən olunur: qadın XX, kişi XY; hemofiliya və daltonizm kimi bəzi əlamətlər X xromosomunda yerləşən resessiv genlərlə (cinslə ilişikli) ötürülür. Dəyişkənlik irsi (mutasiya, kombinativ) və qeyri-irsi (modifikasiya — mühitin təsiri ilə yaranır və nəsillərə keçmir) olur; seleksiya isə süni seçmə və hibridləşmə yolu ilə yeni sort, cins və ştammlar yaradır. Nümunə: noxudda sarı toxum (A) yaşıla (a) görə dominantdırsa, heteroziqot Aa × Aa çarpazlaşmasından alınan nəsildə təxminən 3 hissə sarı, 1 hissə yaşıl toxum (3:1 nisbəti) əmələ gəlir.
Qaydalar
- 1Gen irsiyyət vahididir; eyni genin müxtəlif formaları allel adlanır. Dominant (üstün) allel böyük hərflə (A), resessiv (basılan) allel kiçik hərflə (a) yazılır.
- 2Genotip orqanizmin allellər yığımıdır (AA, Aa, aa); fenotip isə onun xarici görünüşüdür. Homoziqot eyni allelləri (AA və ya aa), heteroziqot fərqli allelləri (Aa) daşıyır.
- 3Mendelin I qanunu (hibridlərin eyniliyi): AA × aa çarpazlaşmasında birinci nəslin (F1) hamısı Aa olur və yalnız dominant əlaməti göstərir.
- 4Mendelin II qanunu (parçalanma): monohibrid Aa × Aa çarpazlaşmasında fenotipcə 3:1 (3 dominant : 1 resessiv), genotipcə 1:2:1 (1 AA : 2 Aa : 1 aa) nisbəti alınır.
- 5Mendelin III qanunu (müstəqil paylanma): dihibrid AaBb × AaBb çarpazlaşmasında fenotipcə 9:3:3:1 nisbəti alınır. Analizedici çarpazlaşma Aa × aa → fenotipcə 1:1 nisbəti verir.
- 6İnsanda qadın XX, kişi XY-dir; hemofiliya və daltonizm X xromosomundakı resessiv genlərlə (cinslə ilişikli) ötürülür. Dəyişkənlik irsi (mutasiya, kombinativ) və qeyri-irsi (modifikasiya — irsən keçmir) olur; seleksiya yeni sort, cins və ştamm yaradır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin