Təkamül və ekologiya
Çarlz Darvinin təkamül nəzəriyyəsi və onun hərəkətverici qüvvələri (irsi dəyişkənlik, yaşayış uğrunda mübarizə, təbii seçmə), təkamülün sübutları (paleontoloji, embrioloji, müqayisəli-anatomik, rudiment və atavizm), ekoloji amillər (abiotik, biotik, antropogen), populyasiya–biosenoz–ekosistem, qida zənciri (produsent, konsument, redusent) və biosfer haqqında V.İ.Vernadski təlimi ilə ətraf mühitin mühafizəsi
Müasir təkamül nəzəriyyəsinin əsasını 1859-cu ildə «Növlərin mənşəyi» əsərini nəşr etdirən Çarlz Darvin qoymuşdur; ona görə təkamülün hərəkətverici qüvvələri irsi dəyişkənlik, yaşayış uğrunda mübarizə və təbii seçmədir, nəticədə isə orqanizmlərin ətraf mühitə uyğunlaşması (adaptasiya) və yeni növlərin əmələ gəlməsi baş verir. Təkamülün başlıca sübutları paleontoloji (qazıntı qalıqları), embrioloji və müqayisəli-anatomik dəlillərdir; müqayisəli-anatomik dəlillərə homoloji orqanlar, kiçilmiş rudiment orqanlar və əcdad əlamətini bərpa edən atavizmlər aiddir. Ekologiyada orqanizmlərə təsir edən şəraitlər ekoloji amillər adlanır və üç qrupa bölünür: cansız təbiətlə bağlı abiotik amillər (işıq, temperatur, su), canlıların bir-birinə təsiri olan biotik amillər və insan fəaliyyəti ilə əlaqədar antropogen amillər. Eyni növ fərdlərin müəyyən ərazidə birliyi populyasiya, müxtəlif növ populyasiyaların birliyi biosenoz, biosenozun cansız mühitlə birgə təşkil etdiyi vahid sistem isə ekosistem (biogeosenoz) adlanır. Qida zəncirində üzvi maddəni istehsal edən yaşıl bitkilər produsent, hazır üzvi maddə ilə qidalanan otyeyən və ətyeyən heyvanlar konsument, ölü qalıqları parçalayan bakteriya və göbələklər isə redusent rolunu oynayır; enerji bir trofik səviyyədən digərinə təxminən 10% ötürülür. Yer üzərində canlıların yaşadığı təbəqəyə biosfer deyilir; onun haqqında təlimin əsasını V.İ.Vernadski qoymuş, nəsli kəsilməkdə olan növlər isə «Qırmızı kitab»a daxil edilərək mühafizə olunur. Nümunə: yaşıl ot (produsent) → siçan (otyeyən konsument) → ilan (ətyeyən konsument) → ölümdən sonra hamısı bakteriya və göbələklər (redusent) tərəfindən parçalanaraq maddələrin dövranı tamamlanır.
Qaydalar
- 1Müasir təkamül nəzəriyyəsinin banisi Çarlz Darvindir; 1859-cu ildə «Növlərin mənşəyi» əsərini nəşr etdirmişdir (təkamülü ilk dəfə Lamark deyil, məhz Darvin elmi əsaslandırmışdır).
- 2Təkamülün hərəkətverici qüvvələri: irsi dəyişkənlik, yaşayış uğrunda mübarizə və təbii seçmə; nəticəsi isə uyğunlaşma (adaptasiya) və yeni növlərin əmələ gəlməsidir.
- 3Təkamülün sübutları: paleontoloji (qazıntı qalıqları), embrioloji və müqayisəli-anatomik dəlillər; rudiment kiçilmiş orqan, atavizm isə əcdada xas əlamətin yenidən təzahürüdür.
- 4Ekoloji amillər üç qrupa bölünür: abiotik (cansız təbiət — işıq, temperatur, su), biotik (canlılararası təsir) və antropogen (insan fəaliyyətinin təsiri).
- 5Birliklərin iyerarxiyası: populyasiya (eyni növ fərdləri) → biosenoz (müxtəlif növlər) → ekosistem/biogeosenoz (biosenoz + cansız mühit); qida zəncirində produsent (yaşıl bitki) → konsument (otyeyən, ətyeyən) → redusent (bakteriya, göbələk), enerji səviyyələr arasında ~10% keçir.
- 6Biosfer — Yer üzərində canlıların yaşadığı təbəqədir; bu təlimin əsasını V.İ.Vernadski qoymuş, nəsli kəsilmək təhlükəsi olan növlər «Qırmızı kitab»a salınaraq mühafizə edilir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin