Dil, onun mahiyyəti və funksiyaları
Dil işarələr sistemi kimi; dilin funksiyaları və yazı.
Dil — insanların bir-biri ilə ünsiyyət qurmaq, düşüncələrini ifadə etmək və bilikləri nəsildən-nəslə ötürmək üçün istifadə etdiyi işarələr sistemidir. Dilçi alimlərin fikrincə, dil yalnız fərdi deyil, ümumxalq hadisəsidir: o, ictimai xarakter daşıyır, yəni müəyyən cəmiyyətin bütün üzvlərinin ortaq mülkiyyətidir. Dilin bir neçə əsas funksiyası var. Kommunikativ (ünsiyyət) funksiya — dilin insanlar arasında körpü qurması — ən başlıca funksiya sayılır. Koqnitiv (idraki) funksiya vasitəsilə insan dünyanı dərk edir, anlayışları dildə kodlaşdırır. Ekspressiv (ifadə) funksiya hiss və emosiyaları bildirmək imkanı verir. Akkumulyativ (yığıcı) funksiya isə tarixin, mədəniyyətin, elmin dildə toplanması və saxlanmasını ifadə edir. Yazı, dilin mühüm tamamlayıcısı kimi, bilikləri mühafizə etmək, məsafə üzrə ünsiyyət qurmaq və sivilizasiyanı inkişaf etdirmək üçün meydana gəlmişdir.
Məsələn, «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanının yazıya alınması Azərbaycan dilinin tarixi xüsusiyyətlərini bizə çatdıran akkumulyativ funksiyanın bariz nümunəsidir.
Əsas terminlər
| Funksiya | Başqa adı | Nə edir | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Kommunikativ | Ünsiyyət funksiyası | İnsanlar arasında körpü qurur; ən başlıca funksiyadır | İki qonşu həyət haqqında söhbət edir |
| Koqnitiv | İdraki funksiya | İnsanın dil vasitəsilə dünyanı dərk etməsini, anlayış formalaşdırmasını təmin edir | Uşaq «it» sözünü öyrənərək həmin heyvan sinfini dil işarəsi ilə kodlaşdırır |
| Ekspressiv | İfadə funksiyası | Hiss və emosiyaların dildə ifadəsini bildirir | Şair kədərini qəzəldə ifadə edir |
| Akkumulyativ | Yığıcı funksiya | Tarixi, mədəni, elmi bilikləri toplayıb gələcək nəsillərə ötürür | «Kitabi-Dədə Qorqud»un yazıya alınması xalqın tarixini saxlayır |
Kommunikativ funksiya «ən başlıca» kimi göstərilir; digər üç funksiya da əsaslı sayılır.
| Mərhələ | Yazı növü | Nə işarə edir | Xüsusiyyəti |
|---|---|---|---|
| 1-ci (ilk) | Piktoqrafik (şəkil) yazı | Konkret əşya və hadisəni şəkillə | Ən ibtidai; mücərrəd anlayışı bildirə bilmir |
| 2-ci | İdeoqrafiya (anlayış yazısı) | Mücərrəd anlayışları da işarə ilə | Piktoqrafiyadan inkişaf etmiş; hərfdən deyil, anlayış işarəsindən ibarətdir |
| 3-cü | Heca yazısı | Hər işarə bir hecaya uyğundur | İdeoqrafiyadan daha sistemli |
| 4-cü (ən inkişaf etmiş) | Əlifba yazısı | Hər işarə bir fonemə uyğundur | Ən dəqiq və geniş yayılmış; tarixən ən gec meydana gəlmişdir |
Məsələn: piktoqrafiya → ideoqrafiya → heca → əlifba; hər mərhələ əvvəlkindən inkişaf etmişdir.
| Meyar | Dil | Nitq |
|---|---|---|
| Xarakter | Ümumi sistem (ictimai, ortaq) | Fərdi reallaşma (konkret situasiyada) |
| Sabitlik | Nisbətən sabit; cəmiyyətin mülkiyyətidir | Dəyişkən; hər danışma aktı fərqlidir |
| Forma | Həm şifahi, həm yazılı ola bilər | Konkret an üçün: danışma və ya yazma aktı |
| Nümunə | Azərbaycan dilinin qrammatik sistemi | Bu gün bir müəllimin dərs deyərkən söylədiyi cümlələr |
Ferdinand de Sossürün terminologiyasında: «la langue» (dil sistemi) — «la parole» (nitq aktı).
- 1Situasiya: Tarixçi qədim daş kitabəni oxuyaraq keçmiş hadisələri öyrənir.
- 2Sual: Bu situasiyada dilin hansı funksiyası birincil roldadır?
- 3Təhlil — kommunikativ?: Kommunikativ funksiya anlıq ünsiyyəti bildirir: iki tərəf arasında birbaşa fikir mübadiləsi lazımdır. Burada isə kommunikasiya deyil, saxlanmış bilikdən istifadədir.
- 4Təhlil — koqnitiv?: Koqnitiv funksiya yeni anlayış formalaşdırma prosesidir. Kitabənin özündə bu proses yox idi; tarixçi hazır bilikdən istifadə edir.
- 5Nəticə: Akkumulyativ funksiya — kitabə tarixi bilikləri toplayıb saxlamışdır; tarixçi həmin bilikdən indi istifadə edir. Bu, yığıcı funksiyanın klassik nümunəsidir.
- 1Müşahidə: Eyni əşya üçün Azərbaycan dilindəki «su» sözü ilə ingilis dilindəki «water» sözü tamamilə fərqlidir.
- 2Sual: Bu fərq nəyi sübut edir?
- 3Analiz: Əgər işarə ilə məna arasında təbii bir bağ olsaydı, bütün dillərdə eyni söz olardı. Fərqli formalar göstərir ki, form-məna əlaqəsi hər cəmiyyətin öz razılaşmasına əsaslanır.
- 4Nəticə: Bu, dil işarəsinin ixtiyariliyi (arbitrarlığı) prinsipidir: hər dilin cəmiyyəti öz şərti razılaşmasını müəyyənləşdirmişdir.
Tez-tez edilən səhv: dili «fərdi hadisə» saymaq. Dil heç vaxt fərdi deyil — hər fərd onu hazır şəkildə mənimsəyir. Fərdin öz yaratdığı «şəxsi kod» dil sistemi sayıla bilməz; dil cəmiyyətin ortaq mülkiyyətidir.
Koqnitiv funksiya ilə akkumulyativ funksiyanı qarışdırmayın. Koqnitiv funksiya — yeni anlayış formalaşdırmaq (məs. alim kəşfini dildə kodlaşdırır). Akkumulyativ funksiya — artıq toplanmış bilikləri saxlamaq (məs. «Kitabi-Dədə Qorqud»un yazıya alınması). İkisi ardıcıldır: əvvəlcə koqnitiv, sonra akkumulyativ.
Yazısız dillər «akkumulyativ funksiyasız» deyildir. Bu funksiya yazı olmadan da şifahi ənənə (dastan, atalar sözü, nağıl) vasitəsilə tam reallaşır. Yazı bu funksiyanı gücləndirir, lakin yaratmır.
Yadda saxlamaq üçün: dörd funksiyanı baş hərflərlə — K·K·E·A (Kommunikativ, Koqnitiv, Ekspressiv, Akkumulyativ). Ən başlıca = Kommunikativ (K-birinci).
Qaydalar
- 1Dil — insanların ünsiyyət qurmaq, düşüncə mübadiləsi aparmaq və bilikləri ötürmək üçün istifadə etdiyi işarələr sistemidir; o, ictimai-tarixi hadisədir.
- 2Dilin əsas funksiyaları: kommunikativ (ünsiyyət), koqnitiv (idraki), ekspressiv (ifadə) və akkumulyativ (yığıcı) funksiyalardır.
- 3Kommunikativ funksiya insanlar arasında ünsiyyəti təmin etdiyindən dilin ən başlıca funksiyası hesab olunur.
- 4Akkumulyativ funksiya vasitəsilə dil tarixi, mədəni və elmi bilikləri toplayıb gələcək nəsillərə ötürür.
- 5Yazı dilin grafik ifadə forması kimi ortaya çıxmış, biliklərin qorunması, uzaq məsafələrə ötürülməsi və sivilizasiyanın inkişafı üçün mühüm rol oynamışdır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir